TƯ TƯỞNG CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC NHO GIÁO SỰ ẢNH HƯỞNG VÀ VẬN DỤNG NHO GIÁO Ở VIỆT NAM


MỞ ĐẦU 

Trung Hoa cổ đại là một trong những trung tâm văn hóa, khoa học và triết học cổ xưa, phong phú và rực rỡ nhất không chỉ của nền văn minh phương Đông mà của cả nhân loại.

Trung Hoa cổ đại có lịch sử lâu đời từ cuối thế kỷ III TCN kéo dài đến thế kỷ II TCN với sự kiện Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Hoa bằng uy quyền và bạo lực, mở đầu thời kỳ Trung Hoa phong kiến. Trong khoảng 2000 năm lịch sử ấy, lịch sử Trung Hoa được chia thành 2 thời kỳ lớn:

  • Thời Tam đại (Hạ, Thương, Chu)
  • Thời Xuân Thu-Chiến Quốc

 

Chính sự phát triển kinh tế xã hội và khoa học trong các thời kỳ này, đặc biệt là thời kỳ Xuân Thu-Chiến Quốc đã tạo tiền đề cho sự ra đời hàng loạt các hệ thống triết học với những nhà triết gia vĩ đại mà tên tuổi của họ gắn liền với lịch sử của nhân loại.

Trong thời kỳ này xuất hiện nhiều trường phái triết học khác nhau và Nho giáo có một vị thế hết sức to lớn trong đời sống xã hội Trung Quốc trong nhiều thế kỷ. Nho giáo như là một thành tố văn hóa góp phần làm phong phú văn hóa Trung Quốc vốn được hình thành trên nền tảng của văn hóa Hán cùng với sự giao lưu tiếp xúc văn hóa với các tộc người khác. Tuy nhiên, trong suốt chiều dài lịch sử mấy ngàn năm của Trung Quốc, Nho giáo được nhìn nhận hết sức khác nhau: có những giai đoạn lịch sử, người ta đề cao Nho giáo, coi đó như là chuẩn mực để xây dựng đời sống xã hội, lại có thời gian, người ta phê phán, bài bác, thậm chí phủ nhận Nho giáo. Đương nhiên, khi đã coi Nho giáo như là một học thuyết thì việc xem xét, đánh giá trong các giai đoạn lịch sử cũng là việc làm bình thường.

Nho giáo có một lịch sử hình thành và phát triển lâu dài hằng mấy nghìn năm và phát triển vừa bề sâu, vừa bề rộng. Bề rộng là từ một vùng ra cả Trung Quốc, quê hương của nó, rồi ảnh hưởng đến Triều Tiên, Việt Nam, Nhật Bản. Bề sâu là các giai đoạn lịch sử của nó, giai đoạn sau thường phong phú hơn giai đoạn trước hoặc vì phải thích nghi với điều kiện xã hội mới, hoặc vì phải đấu tranh và làm giàu với các luồng tư tưởng tín ngưỡng khác sinh ra từ nội địa hoặc nhập vào từ nước ngoài. Có nhà khoa học chú trọng đến “tính không hoàn chỉnh” của nó; nó không phải nhất thành bất biến; nó chuyển biến luôn và hãy xem đó là một sức sống của Nho giáo. Khả năng chuyển biến mà vẫn giữ bản sắc là một điều, một đặc tính đặc biệt của Nho giáo. Cho nên, có Nho giáo trước Khổng Tử Hạ Thương, đầu Chư, có Nho giáo của Khổng tử và các môn đệ trực tiếp; có Nho giáo thời Hán mà á thánh nổi tiếng là Đổng Trọng Thư; sang Đường, Nho giáo và Phật giáo đấu tranh mà chung sống (chưa kể rằng từ Xuân Thu-Chiến Quốc đến đó có bao nhiêu nhà tranh tiếng với nhau, ảnh hưởng lẫn nhau). Rồi thời Tống , có Nho giáo của nó với những bậc á thánh lừng danh như Nhị Trình, Chu Tử v.v. Sĩ phu Việt Nam đi học thì tự gọi là đến cửa Khổng sân Trình. Một thuở sĩ phu Việt Nam xem Khổng Mạnh, Hán Nho, Tống Nho “ba vì” của Nho giáo, sau đó không có đỉnh nào cao hơn. Nho giáo đã trở thành tư tưởng, văn hoá, in đậm dấu ấn của mình lên lịch sử của một nửa châu Á trong suốt hai nghìn năm trăm năm qua, và cho đến tận hôm nay, dù tự giác hay không tự giác, dù đậm hay nhạt, có khoảng một tỷ rưỡi con người đang chịu ảnh hưởng học thuyết Nho gia, học thuyết này đã trở thành cốt lõi của cái mà ta gọi là văn hóa phương Đông. Dĩ nhiên, nó có những hạn chế nhất định, trước hết là những hạn chế của thời đại, nhưng những tích cực, đóng góp của nó cho phép biện chứng duy vật, tuy mộc mạc đơn sơ nhưng thật đáng trân trọng và chuyên đề này không ngoài việc đề cập đến tinh thần cơ bản ấy.

Tác giả sử dụng tổng hợp các phương pháp của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vât lịch sử, đặc biệt là các phương pháp logic và lịch sử, phân tích và tổng hợp, gắn lý luận và thực tiễn để hình thành các mục đích của đề tài đặt ra.

NỘI DUNG

 

Chương 1: TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA NHO GIÁO

 

1.1/ Hoàn cảnh ra đời và đặc điểm của triết học Trung Hoa cổ, trung đại

1.1.1/ Hoàn cảnh ra đời

1.1.1.1/ Thời Tam Đại có các triều đại nhà Hạ, Thương và Tây Chu

Căn cứ vào các văn bản cổ và các di vật khảo cổ được tìm thấy thì các triều đại nhà Hạ ra đời vào khoảng thế kỷ XXI TCN. Đây là nhà nước chiếm hữu nô lệ đầu tiên ở Trung Hoa.

Về tình hình kinh tế xã hội, thời đại này người Hạ đã biết chế tạo, sử dụng những công cụ, vũ khí bằng đồng và có dấu hiệu xuất hiện văn tự.

Khoảng nửa thế kỷ XVII TCN, Thành Thang- người đứng đầu bộ tộc Thương đã lật đổ vua Kiệt nhà Hạ, lập nên nhà Thương đặt đô ở đất Bạc, thuộc tỉnh Hà Nam bây giờ. Đến thế kỷ XIV TCN, Bàn Canh dời đô về đất Ân thuộc huyện An Dương, Hà Nam ngày nay. Vì vậy, nhà Thương còn gọi là nhà Ân.

Vào thời nhà Thương, trình độ sản xuất còn thấp, công cụ sản xuất còn lạc hậu (đồ sắt chưa được phổ biến). Về văn hóa đã phát minh ra chữ viết, đã quan sát được sự vận hành của mặt trăng, các vì sao, tính chu kỳ lên xuống của nước sông, làm ra âm lịch, lịch mùa dựa trên “can” và “chi”. Về tư tưởng, con người ở thời nhà Thương đã bước vào giai đoạn thờ tổ tiên thay cho tín ngưỡng Tô tem giáo.

Khoảng thế kỷ XI TCN, Chu Vũ Vương- con trai của Chu Văn Vương đã diệt vua Trụ của nhà Thương, lập nên nhà Chu, đóng đô ở Thiểm Tây ngày nay, phía tây nước Chu gọi là Tây Chu, đưa chế độ nô lệ ở Trung Hoa lên đỉnh cao. Hình thái kinh tế-xã hội thời Tây Chu có những đặc điểm sau:

–         Nhà Chu thực hiện chế độ quốc hữu về tư liệu sản xuất (ruộng đất) và sức lao động. Về nguyên tắc, ruộng đất và mọi thành viên đều thuộc quyền quản lý của vua nhà Chu.

–         Trong xã hội có sự phân chia thành hai hạng người, đó là quân tử (quý tộc) và tiểu nhân (kẻ hèn).

–         Sự phân công lao động, chia tách xã hội lần thứ nhất chưa triệt để.

–         Về tư tưởng có sự gắn chặt giữa thần quyền và thế quyền.

 

1.1.1.2/ Thời Xuân Thu-Chiến Quốc

Đây là thời kỳ chuyển biến từ chế độ chiếm hữu nô lệ sang chế độ phong kiến, còn gọi là thời Đông Chu, do Chu Bình Vương dời đô về phía Đông (Lạc Dưong, Hà Nam ngày nay)

–         Thời Xuân Thu (khoảng 770-475 – TCN)

–         Thời Chiến Quốc (475-221 – TCN)

  • Về lực lượng sản xuất:

 

Đồ sắt phát triển khá phổ biến, kỹ thuật canh tác phát triển. Nền sản xuất công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp phát triển mạnh mẽ. Sự phân công lao động và chuyên môn hóa sản xuất ngày càng cao. Sự phát triển của lực lưọng sản xuất, của kinh tế đã có tác động mạnh đến hình thức sở hữu ruộng đất, kết cấu và điạ vị kinh tế của các giai tầng trong xã hội.

  • Về chính trị

 

Thời Xuân Thu, mệnh lệnh của Thiên Tử không còn được tuân thủ, trật tự lễ nghĩa, kỷ cưong xã hội bị đảo lộn, đạo đức suy đồi. Sự tranh giành địa vị xã hội của các thế lực cát cứ đã đẩy xã hội Trung Hoa cổ đại vào tình trạng chiến tranh khốc liệt liên miên. Đây chính là điều kiện lịch sử đòi hỏi giải thể chế độ thị tộc nhà Chu, hình thành xã hội phong kiến; đòi hỏi giải thể nhà nước của chế độ gia trưởng, xây dựng nhà nước phong kiến nhằm giải phóng lực lượng sản xuất, mở đường cho xã hội phát triển. Sự biến chuyển sôi động đó của thời đại đã đặt ra và làm xuất hiện những tụ điểm, những trung tâm các “kẻ sĩ” luôn tranh luận về trật tự xã hội cũ và đề ra những hình mẫu của xã hội tương lai. Lịch sử gọi thời kỳ này là thời kỳ “Bách gia chư tử” (trăm nhà trăm thầy), “Bách gia minh tranh” (trăm nhà đua tiếng). Chính trong quá trình ấy đã sản sinh các nhà tư tưởng lớn và hình thành nên các trường phái triết học khá hoàn chỉnh.

 

1.1.2/ Đặc điểm của triết học Trung Hoa cổ, trung đại

 

– Thứ nhất: là nền triết học nhấn mạnh tinh thần nhân văn. Trong tư tưởng triết học Trung Hoa cổ, trung đại, tư tưởng liên quan đến con người như triết học nhân sinh, triết học đạo đức, triết học chính trị, triết học lịch sử phát triển, còn triết học tự nhiên có phần mờ nhạt.

– Thứ hai: là chính trị đạo đức, các triết gia Trung Hoa đều tập trung vào lĩnh vực luân lý đạo đức, xem việc thực hành đạo đức như là hoạt động thực tiễn căn bản nhất của một đời người, đặt lên vị trí thứ nhất của sinh hoạt xã hội.

– Thứ ba: là nhấn mạnh sự hài hòa, thống nhất giữa tự nhiên và xã hội. Các nhà triết học nhấn mạnh sự hài hòa, thống nhất giữa các mặt đối lập, coi trọng tính đồng nhất của các mối liên hệ tương hỗ của các khái niệm, coi việc điều hòa mâu thuẫn là mục tiêu cuối cùng để giải quyết vấn đề.

– Thư tư: là tư duy trực giác. Đặc điểm nổi bật của phương thức tư duy triết học cổ, trung đại Trung Hoa là nhận thức trực giác, tức là có trong sự cảm nhận hay thể nghiệm. Cảm nhận tức là đặt mình giữa đối tượng, tiến hành giao tiếp lý trí, ta và vật ăn khớp, khơi dậy linh cảm, quán xuyến nhiều chiều trong chốc lát, từ đó mà nắm bản thể trừu tượng. Phương thức tư duy trực giác đặt biệt coi trọng tác dụng của cái tâm, coi tâm là gốc rễ của nhận thức, “lấy tâm để bao quát vật”.

1.2/Lịch sữ hình thành –đặc điểm và một số nội dung chính của Nho Giáo

1.2.1/ Lịch sữ hình thành và phát triển

Cơ sở của Nho giáo được hình thành từ thời Tây Chu, đặc biệt với sự đóng góp của Chu Công Đán, còn gọi là Chu CôngĐến thời Xuân Thu, xã hội loạn lạc, Khổng Tử (sinh năm 551 trước công nguyên) phát triển tư tưởng của Chu Công, hệ thống hóa và tích cực truyền bá các tư tưởng đó. Chính vì thế mà người đời sau coi ông là người sáng lập ra Nho giáo.

Cũng giống như nhiều nhà tư tưởng khác trên thế giới như Thích Ca Mầu Ni, Giê-xu,… người đời sau không thể nắm bắt các tư tưởng của Khổng tử một cách trực tiếp mà chỉ được biết các tư tưởng của ông bằng các ghi chép do các học trò của ông để lại. Khó khăn nữa là thời kỳ “đốt sách, chôn Nho” của nhà Tần, hai trăm năm sau khi Khổng Tử qua đời khiến việc tìm hiểu tư tưởng gốc của Khổng Tử càng khó khăn. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu đời sau vẫn cố gắng tìm hiểu và hệ thống các tư tưởng và cuộc đời của ông.

1.2.1.1/Nho giáo nguyên thủy

Thời Xuân Thu, Khổng Tử đã san định, hiệu đính và giải thích bộ Lục kinh gồm có Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Lễ, Kinh Dịch, Kinh Xuân ThuKinh Nhạc. Về sau Kinh Nhạc bị thất lạc nên chỉ còn năm bộ kinh thường được gọi là Ngũ kinh. Sau khi Khổng Tử mất, học trò của ông tập hợp các lời dạy để soạn ra cuốn Luận ngữ. Học trò xuất sắc nhất của Khổng Tử là Tăng Sâm, còn gọi là Tăng Tử, dựa vào lời thầy mà soạn ra sách Đại học. Sau đó, cháu nội của Khổng Tử là Khổng Cấp, còn gọi là Tử Tư viết ra cuốn Trung Dung. Đến thời Chiến Quốc, Mạnh Tử đưa ra các tư tưởng mà sau này học trò của ông chép thành sách Mạnh Tử. Từ Khổng Tử đến Mạnh Tử hình thành nên Nho giáo nguyên thủy, còn gọi là Nho giáo tiền Tần (trước đời Tần), Khổng giáo hay “tư tưởng Khổng-Mạnh“. Từ đây mới hình thành hai khái niệm, Nho giáo và Nho gia. Nho gia mang tính học thuật, nội dung của nó còn được gọi là Nho học; còn Nho giáo mang tính tôn giáo. Ở Nho giáo, Văn Miếu trở thành thánh đường và Khổng Tử trở thành giáo chủ, giáo lý chính là các tín điều mà các nhà Nho cần phải thực hành.

1.2.1.2/Hán Nho

Đến đời Hán, Đại Học và Trung Dung được gộp vào Lễ Ký. Hán Vũ Đế đưa Nho giáo lên hàng quốc giáo và dùng nó làm công cụ thống nhất đất nước về tư tưởng. Và từ đây, Nho giáo trở thành hệ tư tưởng chính thống bảo vệ chế độ phong kiến Trung Hoa trong suốt hai ngàn năm. Nho giáo thời kỳ này được gọi là Hán Nho. Điểm khác biệt so với Nho giáo nguyên thủy là Hán Nho đề cao quyền lực của giai cấp thống trị, Thiên Tử là con trời, dùng “lễ trị” để che đậy “pháp trị”.

1.2.1.3/Tống Nho

Đến đời Tống, Đại Học, Trung Dung được tách ra khỏi Lễ Ký và cùng với Luận ngữ và Mạnh Tử tạo nên bộ Tứ Thư. Lúc đó, Tứ Thư và Ngũ Kinh là sách gối đầu giường của các nhà Nho. Nho giáo thời kỳ nay được gọi là Tống nho, với các tên tuổi như Chu Hy (thường gọi là Chu Tử), Trình Hạo, Trình Di. (Ở Việt Nam, thế kỷ thứ 16, Nguyễn Bỉnh Khiêm rất giỏi Nho học nên được gọi là “Trạng Trình”). Phương Tây gọi Tống nho là “Tân Khổng giáo”. Điểm khác biệt của Tống nho với Nho giáo trước đó là việc bổ sung các yếu tố “tâm linh” (lấy từ Phật giáo) và các yếu tố “siêu hình” (lấy từ Đạo giáo) phục vụ cho việc đào tạo quan lại và cai trị.

1.2.2/Đặc điểm của Nho giáo

Nho giáo có rất nhiều điểm mâu thuẫn, nếu chưa tính đến Nho giáo các đời sau, Nho giáo nguyên thủy chứa đựng rất nhiều mâu thuẫn về nguyên tắc; ví dụ, Khổng Tử nói “dân làm gốc” nhưng lại gọi dân là “tiểu nhân”,… Việc tìm ra các đặc điểm của Nho giáo để giải thích các mâu thuẫn đó yêu cầu nghiên cứu về quá trình hình thành Nho giáo, tức là tìm về nguồn gốc của Nho giáo. Nho giáo là sản phẩm của hai nền văn hóa: văn hóa du mục phương Bắc và văn hóa nông nghiệp phương Nam. Chính vì thế nó mang đặc điểm của hai loại hình văn hóa này.

1.2.2.1/Tính du mục phương Bắc

Tính “quốc tế” là một trong những đặc tính khác biệt của văn hóa du mục so với văn hóa nông nghiệp. Tính quốc tế trong Nho giáo thể hiện ở mục tiêu cao nhất của người quân tử là “bình thiên hạ”. Bản thân Khổng Tử đã nhiều lần rời bỏ nước Lỗ, quê hương ông để đi tìm minh chủ. Đối với người quân tử, việc tìm được một minh quân quan trọng hơn việc làm gì cho đất nước của mình. Trong các truyền thuyếtvăn học Trung Hoa, việc các nhân tài thay đổi minh chủ là điều rất thường thấy. Đó cũng là một trong những ảnh hưởng của Nho giáo.

Tính “phi dân chủ” và hệ quả của nó là tư tưởng “bá quyền”, coi khinh các dân tộc khác, coi mình là trung tâm còn “tứ di” xung quanh đều là “bỉ lậu” cả. Khổng Tử nói: “Các nước Di, Địch, dù có vua nhưng cũng không bằng Hoa Hạ (Trung Hoa) không có vua” . Tính phi dân chủ còn được thể hiện ở chỗ coi thường người dân, đặc biệt là phụ nữ. Khổng Tử gọi dân thường là “tiểu nhân”, đối lập với người “quân tử”. Còn đối với phụ nữ, ông nói: “Chỉ hạng đàn bà và tiểu nhân là khó dạy. Gần thì họ nhờn, xa thì họ oán”

Tính “trọng sức mạnh” được thể hiện ở chữ “Dũng”, một trong ba đức mà người quân tử phải có (Nhân – Trí – Dũng). Tuy nhiên ông cũng nhận ra điều nguy hiểm: “Kẻ nào có dũng mà ghét cảnh bần hàn tất làm loạn”.

Tính “nguyên tắc” được thể hiện ở học thuyết “chính danh”. Tất cả phải có tôn ti, tất cả phải làm việc theo đúng bổn phận của mình.

1.2.2.2/Tính nông nghiệp phương Nam

Tính “hài hòa” là một đặc tính của văn hóa nông nghiệp, trái ngược với tính trọng sức mạnh của văn hóa du mục. Biểu hiện cho tính hài hòa là việc đề cao chữ “Nhân” và nguyên lý “Nhân trị”. Khổng Tử từng nói: “Về cái mạnh của phương Nam ư? Hay cái mạnh của phương Bắc ư? … Khoan hòa mềm mại để dạy người, không báo thù kẻ vô đạo – ấy là cái mạnh của phương Nam, người quân tử ở vào phía ấy. Xông pha gươm giáo, dầu chết không nản, ấy là cái mạnh của phương Bắc – kẻ mạnh ở vào phía ấy” (sách Trung Dung).

Tính “dân chủ” là đặc tính khác biệt với văn hóa du mục. Khổng Tử nói: “Dân là chủ của thần, vì thế thánh nhân xưa lo cho việc dân rồi mới lo việc thần” (Kinh Xuân Thu). Ông còn nói: “Phải làm trước những công việc của dân, phải khó nhọc vì dân” (sách Luận ngữ). Tính dân chủ còn được thể hiện ở cách cư xử “trung dung” trong “ngũ luân”. Trong các quan hệ đó, đều thể hiện tính hai chiều, bình đẳng: Vua sáng, tôi trung; cha hiền, con hiếu; anh tốt, em nhường; bạn bè tin cậy.

Tính coi trọng văn hóa tinh thần (thi, thư, lễ, nhạc) thể hiện nhiều trong Kinh Thi. Tính “trọng văn” cũng ngược lại với tính “trọng võ” của văn hóa du mục.

1.2.2.3/Thay đổi của các đặc điểm theo thời gian

Việc đồng thời dựa vào hai nền văn hóa đối lập nhau, đó là văn hóa du mục và văn hóa nông nghiệp trong một hoàn cảnh xã hội đầy biến động như thời Xuân Thu khiến cho tư tưởng của Khổng Tử không tránh khỏi các giằng co dẫn đến sự đụng đầu của hai nền văn hóa trong nho giáo, khiến cho Nho giáo nguyên thủy chứa đầy mâu thuẫn.

Mâu thuẫn đầu tiên là mâu thuẫn về thái độ đối với người dân. Văn hóa du mục trọng sức mạnh, trọng người quân tử, lấy người quân tử để đối lập với kẻ tiểu nhân – người dân thường. Trong khi văn hóa nông nghiệp lại coi trọng dân, lấy dân làm chủ, “dân là chủ của thần”.

Mâu thuẫn tiếp theo là mâu thuẫn giữa “lễ trị” (pháp trị) của văn hóa du mục với “nhân trị” của văn hóa nông nghiệp. Khổng Tử nói nhiều đến “lễ trị”, ông vận động các nước chư hầu duy trì cái “lễ” của nhà Tây Chu: “Ta học lễ nhà Chu, hiện đang ứng dụng; ta theo nhà Chu” (sách Trung Dung). Học trò thường được ông kể rằng: “Nằm mộng thấy Chu Công”. Nhưng dần dần, Khổng Tử chuyển từ “lễ” sang “nhân”, nhập “nhân” vào với “lễ” và còn đi xa hơn, coi “nhân” làm gốc của “lễ nhạc”: “Không có nhân thì lễ để làm gì? Không có nhân thì nhạc để làm gì?” (sách Luận Ngữ).

Chính sự mâu thuẫn nội tại trong Nho giáo nguyên thủy là nguyên nhân gây ra “tấn bi kịch” lớn nhất của Nho giáo: cái Nho giáo mà Khổng Tử tốn bao công xây dựng vừa có thể nói là thất bại, lại vừa có thể nói là thành công.

Thất bại bởi lẽ, trong khi các bậc đế vương phương Bắc với truyền thống “trọng võ”, quen “pháp trị” và chuyên chế bằng vũ lực thì Khổng Tử lại nên cao “trọng văn”, dùng “nhân trị”, thu phục bằng nhân tâm. Nên khi sinh thời, Khổng Tử muốn làm quan nhưng hầu như không được ai dùng. Về già, một lần ông tiên đoán về sự suy tàn của đạo mình: “Chim phượng chẳng đến, bức đồ chẳng hiện trên sông Hoàng Hà, ta hết hi vọng rồi” (sách Luận ngữ). Sau khi Khổng Tử chết, năm 246 trước công nguyên, vua Tần là Doanh Chính dùng vũ lực thống trị thiên hạ xưng là Tần Thủy Hoàng đế, áp dụng chính sách cai trị bằng pháp luật, độc đoán hoàn toàn trái ngược với các chủ trương của Nho giáo và dẫn đến hành động “đốt sách, chôn Nho” nổi tiếng.

Thành công là bởi lẽ, sau khi Tần Thủy Hoàng chết, nhà Tần sụp đổ, Hán Cao Tổ là Lưu Bang đã rút ra được một số kinh nghiệm của nhà Tần mà bớt đi phần hà khắc mà trưng dụng trí thức. Nhưng phải đến Hán Vũ Đế, theo lời khuyên của Đổng Trọng Thư thì Nho giáo mới được đưa lên địa vị quốc giáo. Nho giáo trở thành hệ tư tưởng chính thống bảo vệ chế độ phong kiến Trung Hoa trong suốt hai ngàn năm. Không những thế, nó còn được truyền bá khắp miền Đông Á. Khổng Tử được tôn lên bậc thánh, trên thế giới tên tuổi của ông không ai không biết.

Tuy nhiên sự thành công đó không phải là điều mà Khổng Tử trông đợi bởi vì cái Nho giáo mà Khổng Tử tạo ra hoàn toàn thất bại mà thay vào đó, cũng cái tên Nho giáo đó nhưng với nội dung khác hẳn đã được đề cao. Nói chính xác hơn, hầu hết các đặc điểm nông nghiệp trong Nho giáo nguyên thủy bị loại bỏ và bị thay thể bằng các đặc điểm du mục. Đến Hán nho, nhà Hán chủ trương “dương đức”, “âm pháp”, hay còn gọi là “ngoại Nho, nội pháp”, tức là chủ trương nhân trị chỉ còn là hình thức mà thực chất là pháp trị. Hán Vũ đế giao cho nhóm người do Lưu Hâm cầm đầu, cải tạo và biến đổi Nho giáo để phục vụ vương triều. Nhóm của Lưu Hâm làm ba việc:

Hạ thấp nhân trị, đề cao lễ trị. Vì nhân trị là cốt lõi của Khổng Tử nên họ không thể loại bỏ hoàn toàn mà dùng nhân trị như một cái vỏ bao bọc lễ trị.

Loại bỏ tính dân chủ của Nho giáo nguyên thủy. Dân là chủ bị lờ đi mà thay vào đó họ đề cao “trời”, tạo ra thuyết “thiên mệnh”. Vua là “thiên tử” (con trời), không nghe theo vua là phản lại trời. “Ngũ luân” trong Nho giáo nguyên thủy được rút gọn thành “tam cương”: vua-tôi, cha-con, vợ-chồng. Quan hệ “trung dung” trong ngũ luân được chuyển thành quan hệ một chiều duy nhất được tóm gọn trong bốn chữ “trung-hiếu-tiết nghĩa”. Bề tôi phải tuyệt đối phục tùng vua, con phải tuyệt đối nghe lời cha, vợ phải tuyệt đối phục tùng chồng, đó là những mối quan hệ hết sức phi nhân bản: “Vua bảo tôi chết, tôi không chết là tôi bất trung; cha bảo con chết, con không chết là con bất hiếu”. Còn trách nhiệm của vợ đối với chồng thì được diễn đạt bằng ba công thức được gọi là tam tòng: “Ở nhà theo cha, lấy chống theo chồng, chồng chết theo con trai”.

Hạn chế vai trò của văn hóa sao cho có lợi cho chế độ phong kiến. Quan hệ nam nữ bị giới hạn một cách quá đáng: “nam nữ thụ thụ bất thân”. Đề cao nam, hạ thấp nữ: “nam tôn, nữ ti”, “dương thiện, âm ác”.

Đến Tống Nho, Nho giáo lại tự hoàn thiện thêm một lần nữa bằng cách bổ sung thêm các yếu tố tâm linh từ Phật giáo và các yếu tố siêu hình từ Đạo giáo với các tên tuổi như Chu Hy, Trình Hạo, Trình Di.

          1.2.2/Nội dung cơ bản của Nho giáo

Cốt lõi của Nho giáo là Nho gia. Đó là một học thuyết chính trị nhằm tổ chức xã hội. Để tổ chức xã hội có hiệu quả, điều quan trọng nhất là phải đào tạo cho được người cai trị kiểu mẫu – người lý tưởng này gọi là quân tử (quân = kẻ làm vua, quân tử = chỉ tầng lớp trên trong xã hội, phân biệt với “tiểu nhân”, những người thấp kém về điạ vị xã hội; sau “quân tử” còn chỉ cả phẩm chất đạo đức: những người cao thượng, phẩm chất tốt đẹp, phân biệt với “tiểu nhân” là những người thiếu đạo đức hoặc đạo đức chưa hoàn thiện. Điều này có thể được lí giải bởi đối tượng mà Nho giáo hướng đến trước tiên là những người cầm quyền). Để trở thành người quân tử, con người ta trước hết phải “tự đào tạo”, phải “tu thân”. Sau khi tu thân xong, người quân tử phải có bổn phận phải “hành đạo” (Đạo không đơn giản chỉ là đạo lí. Nho gia hình dung cả vũ trụ được cấu thành từ các nhân tố đạo đức, và Đạo ở đây bao chứa cả nguyên lí vận hành chung của vũ trụ, vấn đề là nguyên lí đó là những nguyên lí đạo đức do Nho gia đề xướng (hoặc như họ tự nhận là phát hiện ra) và cần phải tuân theo. Trời giáng mệnh làm vua cho kẻ nào có Đạo, tức là nắm được đạo trời, biết sợ mệnh trời. Đạo vận hành trong vũ trụ khi giáng vào con người sẽ được gọi là Mệnh). Cần phải hiểu cơ sơ triết lí của Nho giáo mới nắm được logic phát triển và tồn tại của nó.

1.2.2.1/Tu thân

Khổng Tử đặt ra một loạt tam cương, ngũ thường, tam tòng, tứ đức… để làm chuẩn mực cho mọi sinh hoạt chính trị và an sinh xã hội.

Tam cương và ngũ thường là lẽ đạo đức mà nam giới phải theo. Tam tòng và Tứ đức là lẽ đạo đức mà nữ giới phải theo. Khổng Tử cho rằng người trong xã hội giữ được tam cương, ngũ thường, tam tòng, tứ đức thì xã hội được an bình.

Tam cương: tam là ba, cương là giềng mối. Tam cương là ba mối quan hệ: quân thần (vua tôi), phụ tử (cha con), phu phụ (vợ chồng).

Trong xã hội phong kiến, những mối quan hệ này được các vua chúa lập ra trên những nguyên tắc“chết người”

_Quân thần: (“Quân xử thần tử, thần bất tử bất trung” nghĩa là: dù vua có bảo cấp dưới chết đi nữa thì cấp dưới cũng phải tuân lệnh, nếu cấp dưới không tuân lệnh thì cấp dưới không trung với vua)Trong quan hệ vua tôi, vua thưởng phạt luôn luôn công minh, tôi trung thành một dạ.

_Phụ tử: (“phụ sử tử vong, tử bất vong bất hiếu nghĩa là: cha khiến con chết, con không chết thì con không có hiếu)”)

_Phu phụ: (“phu xướng phụ tùy” nghĩa là: chồng nói ra, vợ phải theo)

Ngũ thường: ngũ là năm, thường là hằng có. Ngũ thường là năm điều phải hằng có trong khi ở đời, gồm: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín.

_Nhân: Lòng yêu thương đối với muôn loài vạn vật.

_Nghĩa: Cư xử với mọi người công bình theo lẽ phải.

_Lễ: Sự tôn trọng, hòa nhã trong khi cư xử với mọi người.

_Trí: Sự thông biết lý lẽ, phân biệt thiện ác, đúng sai.

_Tín: Giữ đúng lời, đáng tin cậy.

Tam tòng: tam là ba; tòng là theo. Tam tòng là ba điều người phụ nữ phải theo, gồm: “tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử”

_Tại gia tòng phụ: người phụ nữ khi còn ở nhà phải theo cha,

_Xuất giá tòng phu: lúc lấy chồng phải theo chồng,

_Phu tử tòng tử: nếu chồng qua đời phải theo con”

Tứ đức: tứ là bốn; đức là tính tốt. Tứ đức là bốn tính nết tốt người phụ nữ phải có, là: công – dung – ngôn – hạnh.

_Công: khéo léo trong việc làm.

_Dung: hòa nhã trong sắc diện.

_Ngôn: mềm mại trong lời nói.

_Hạnh: nhu mì trong tính nết.

Người quân tử phải đạt ba điều trong quá trình tu thân:

Đạt đạo: Đạo có nghĩa là “con đường”, hay “phương cách” ứng xử mà người quân tử phải thực hiện trong cuộc sống. “Đạt đạo trong thiên hạ có năm điều: đạo vua tôi, đạo cha con, đạo vợ chồng, đạo anh em, đạo bạn bè” (sách Trung Dung), tương đương với “quân thần, phụ tử, phu phụ, huynh đệ, bằng hữu”. Đó chính là Ngũ thường, hay Ngũ luân. Trong xã hội cách cư xử tốt nhất là “trung dung”. Tuy nhiên, đến Hán nho ngũ luân được tập chung lại chỉ còn ba mối quan hệ quan trọng nhất được gọi là Tam thường hay còn gọi là Tam tòng.

Đạt đức: Quân tử phải đạt được ba đức: “nhân – trí – dũng”. Khổng Tử nói: “Đức của người quân tử có ba mà ta chưa làm được. Người nhân không lo buồn, người trí không nghi ngại, người dũng không sợ hãi” (sách Luận ngữ). Về sau, Mạnh Tử thay “dũng” bằng “lễ, nghĩa” nên ba đức trở thành bốn đức: “nhân, nghĩa, lễ, trí”. Hán nho thêm một đức là “tín” nên có tất cả năm đức là: “nhân, nghĩa, lễ, trí, tín”. Năm đức này còn gọi là ngũ thường.

Biết thi, thư, lễ, nhạc: Ngoài các tiêu chuẩn về “đạo” và “đức”, người quân tử còn phải biết “thi, thư, lễ, nhạc”. Tức là người quân tử còn phải có một vốn văn hóa toàn diện.

1.2.2.2/Hành đạo

Sau khi tu thân, người quân tử phải hành đạo, tức là phải làm quan, làm chính trị. Nội dung của công việc này được công thức hóa thành “tề gia, trị quốc, thiên hạ bình “. Tức là phải hoàn thành những việc nhỏ – gia đình, cho đến lớn – trị quốc, và đạt đến mức cuối cùng là bình thiên hạ (thống nhất thiên hạ). Kim chỉ nam cho mọi hành động của người quân tử trong việc cai trị là hai phương châm:

Nhân trị: Nhân là tình người, nhân trị là cai trị bằng tình người, là yêu người và coi người như bản thân mình. Khi Trọng Cung hỏi thế nào là nhân thì Khổng Tử nói: “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân – Điều gì mình không muốn thì đừng làm cho người khác” (sách Luận ngữ). Nhân được coi là điều cao nhất của luân lý, đạo đức, Khổng Tử nói: “Người không có nhân thì lễ mà làm gì? Người không có nhân thì nhạc mà làm gì?” (sách Luận ngữ).

Chính danh: Chính danh là mỗi sự vật phải được gọi đúng tên của nó, mỗi người phải làm đúng chức phận của mình. “Danh không chính thì lời không thuận, lời không thuận tất việc không thành” (sách Luận ngữ). Khổng tử nói với vua Tề Cảnh Công: “Quân quân, thần thần, phụ phụ, tử tử – Vua ra vua, tôi ra tôi, cha ra cha, con ra con” (sách Luận ngữ).

Đó chính là những điều quan trọng nhất trong các kinh sách của Nho giáo, chúng được tóm gọi lại trong chín chữ: tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ. Và đến lượt mình, chín chữ đó chỉ nhằm phục vụ mục đích cai trị mà thôi.

Quân tử ban đầu có nghĩa là người cai trị, người có đạo đức và biết thi, thư, lễ, nhạc. Tuy nhiên, sau này từ đó còn có thể chỉ những người có đạo đức mà không cần phải có quyền. Ngược lại, những người có quyền mà không có đạo đức thì được gọi là tiểu nhân (như dân thường).

1.3/Một số Triết Gia tiêu biểu:

1.3.1/ Khổng Tử (551-479 – TCN)

– Khổng Tử là người mở đầu khai sinh ra trường phái Nho gia. Ông tên thật là Khổng Khâu, tự là Ni, sinh ra tại nước Lỗ, nay thuộc tỉnh Sơn Đông-Trung Quốc. Sinh ra trong gia đình quý tộc nhưng đã sa sút. Cha Khổng Tử đã từng làm quan nước Lỗ, có lúc làm quan đại phu của nước Lỗ. Nhưng khi Khởng Tử ra đời, cha về hưu (Cha có 3 vợ: vợ đầu có 9 con gái, vợ 2 có 1 người con trai nhưng bị teo chân. Năm 70 tuổi, cha cưới vợ 3 sinh ra Khổng Tử, đến năm 73 tuổi thì mất). Khổng Tử nói “ta lớn lên trong cảnh nghèo hèn nên biết nhiều nghề mọn”.

–         Khổng tử là người thông minh ôn hòa, nghiêm trang, khiêm tốn và hiếu học. Với ông, “học không biết chán, dạy không biết mỏi”. Người đầu tiên tự mở trường dạy học. Học trò của ông không phân biệt giai cấp nhưng việc đào tạo có mục đích.

–         Khổng Tử từng làm quan (quan trong coi ruộng đất, sổ sách) nhưng không được trọng dụng. Cuộc đời không thành đạt trong quan trường nhưng lại rực rỡ trong lĩnh vực triết học nhân sinh. Khổng tử mất vào năm 73 tuổi.

–         Khổng Tử là người viết nhiều tác phẩm (8 tác phẩm)

+ Kinh Dịch: giải thích bản chất của thế giới theo quan điểm âm dương ngũ hành.

+ Kinh Thư: trình bày các hoạt động của các triều đại trong lịch sử

+ Kinh Thi: tác phẩm sưu tầm truyền thuyết, ca dao, dân ca

+ Kinh Lễ: tác phẩm trình bày tổ chức hành chính và trật tự đòi nhà Chu.

+ Kinh Xuân Thu

Các bộ kinh trên gọi là Ngũ Kinh

+ Luận Ngữ: bàn về đường lối vchính trị lấy dân làm gốc

+ Đại Học: tác phẩm bàn về sự học của người quân tử

+ Trung Dung: dạy cách ứng xử của người quân tử

  • Quan điểm của Khổng tử về chính trị xã hội

Khổng tử sống trong thời đại nhà Chu suy tàn, trật tự xã hội bị đảo lộn. trước tình hình đó, ông chủ trương lập lại lễ giáo nhà Chu, lập ra học thuyết, mở trường dạy học và đi khắp nơi để truyền bá tư tưởng của mình. Để thực hiện điều đó, ông đã xây dụng nên học thuyết về chính trị xã hội mà cốt lõi là 3 phạm trù nhân-lễ-chính danh.

–         Quan niệm đức nhân: đức nhân có nhiều nghĩa nhưng nghĩa chính là thương người, nhân đạo đối với con người, nhân cũng là đức hạnh của người quân tử. Khổng Tử cho rằng đức nhân dựa trên 2 nguyên tắc:

+ “Kỷ sở bất dục vật thi ư nhân”- cái gì mình không muốn thì đừng làm cho người khác.

+ “ Kỷ dục lập nhi lập nhân, kỷ dục đạt nhi đạt nhân”- mình muốn đứng vững thì giúp người khác đứng vững, mình muốn lập thân thì gíup người khác lập thân, mình muốn thành đạt thì giúp người khác thành đạt.

Trên cơ sở 2 nguyên tắc này, ông cụ thể thành các tiêu chuẩn đạo đức cụ thể đặc biệt là đối với tầng lớp quân tử, ông cho rằng đối với những người làm chính trị quản lý xã hội muốn có đức nhân phải có 5 điều:

+ Một là trọng dân

+ Hai là khoan dung độ lượng với dân

+ Ba là giữ lòng tin với dân

+ Bốn là mẫn cán (tận tụy trong công việc): lo việc chung

+ Năm là đem lòng nhân ái đối xử với dân

Như vậy, quan niệm về đức nhân của Khổng Tử là một đóng góp lớn trong việc giáo dục đào tạo con người giúp con người phát triển toàn diện, vừa có đức vừa có tài. Tuy nhiên do hạn chế về lập trường giai cấp nên quan niệm về đức nhân của Khổng Tử cũng có nội dung giai cấp rõ ràng khi ông cho rằng chỉ có người quân tử mới có được đức nhân, còn kẻ tiểu nhân tức nhân dân lao động không có đức nhân; nghĩa là đạo nhân chỉ là đạo của người quân tử là của giai cấp thống trị.

–         Quan niệm về lễ: Khổng tử cho rằng để đạt được đức nhân, phải chủ trương dùng lễ để duy trì trật tự xã hội.Lễ trước hết là lễ nghi, cách thờ cúng, tế lễ; lễ là kỷ cương, trật tự xã hội, là những qui định có tính pháp luật đòi hỏi mọi người phải chấp hành. Ai làm trái những điều qui định đó là trái với đạo đức. Như vậy, lễ là biên pháp đạt đến đức nhân.

–         Quan niệm về chính danh: quy định rõ danh phận của mỗi người trong xã hội. Khổng Tử cũng như các nhà Nho có hoài bão về một xã hội kỷ cương. Vào thời đại Khổng Tử, xã hội rối ren, vì vậy, điều căn bản của việc làm chính trị là xây dựng xã hội chính danh để mỗi người mỗi đẳng cấp xác định rõ danh phận của mình mà thực hiện

Chính danh có hai bộ phận là danh và thực: danh là tên gọi, là địa vị, thứ bậc của con người; thực là quyền lợi mà con người được hưởng phù hợp với danh. Khổng Tử cho rằng danh và thực phải thống nhất với nhau. Từ đó ông chia xã hội thành 5 mối quan hệ gọi là Ngũ Luân:

+ Vua-tôi (quân-thần): vua nhân-tôi trung

+ Chồng-vợ (phu-phụ): chồng biết điều-vợ biết nghe lẽ phải

+ Cha-con (phụ-tử): cha hiền-con thảo

+ Anh- em (huynh-đệ): anh tốt-em ngoan

+ Bạn bè (bằng hữu): chung thủy

Khổng Tử cho rằng nếu mỗi người mỗi đẳng cấp thực hiện đúng danh phận của mình thì xã hội có chính danh và một xã hội có chính danh là một xã hội có kỷ cương thì đất nước sẽ thái bình thịnh trị.

  • Quan niệm của Khổng Tử về thế giới

Trong quan điểm về thế giới, Khổng Tử có sự giao động gĩưa lập trường duy vật và lập trường duy tâm vì có khi Khổng Tử tin có mệnh trời: ông cho rằng “tử sinh có mệnh” (sống chết tại ở trời, không cãi được mệnh trời). Khổng Tử cho rằng người quân tử có 3 điều sợ trong đó sợ nhất là mệnh trời, 2 là sợ bậc đại nhân, 3 là sợ lời thánh nhân. Nhưng có khi Khổng Tử lại không tin có mệnh trời: ông cho rằng trời là lực lượng tự nhiên không có ý chí, không can thiệp vào công việc của con người. Ông cho rằng “Trời có nói gì đâu mà bốn mùa cứ vận hành thay đổi, trăm vật trong vũ trụ cứ sinh sôi”.

Tóm lại, mặc dù đứng trên lập trường thế giới quan duy tâm bảo thủ, bảo vệ trật tự xã hội nhà Chu suy tàn nhưng triết hoc Khổng Tử có yếu tố tiến bộ là đề cao vai trò đạo đức kỷ cương xã hội, đề cao nguyên tắc giáo dục đào tạo con người, trong người hiền tài, nhân đạo đối với con người và quan niệm tiến bộ của ông nhằm xây dựng xã hội thái bình thịnh trị.

 

1.3.2/Mạnh Tử (327-289 – TCN)

Mạnh tử tên thật là Mạnh Kha, tự là Dư, sinh tại nước Lỗ, nay thuộc tỉnh Sơn Đông – Trung Quốc. Ông là người kế thừa phát triển tư tưởng của trường phái Nho gia. Quan điểm triết học của Mạnh Tử thể hiện ở 3 nội dung sau:

  • Quan điểm của Mạnh tử về thế giới

Mạnh tử phát triển tư tưởng “thiên mệnh” của Khổng Tử và đẩy thế giới quan ấy tới đỉnh cao của chủ nghĩa duy tâm. Ông cho rằng không có việc gì xảy ra mà không do mệnh trời, mình nên tùy phận mà nhận lấy cái mệnh chính đáng ấy. Từ đó, Mạnh Tử đưa ra học thuyết “Vạn vật đều có đủ ở trong ta, nên chỉ cần tự tĩnh nội tâm là biết được tất cả”, nghĩa là không phải tìm cái gì ở thế giới khách quan mà chỉ cần tu dưỡng nội tâm là biết được tất cả. Ông đã chuyển từ quan điểm duy tâm khách quan sang quan điểm duy tâm chủ quan.

  • Quan điểm về bản chất con người

Mạnh Tử cho rằng bản chất con người vốn là thiện, tính thiện đó là do thiên phú chứ không phải là do con người lựa chọn. Nếu con người biết giữ gìn thì làm cho tính thiện ngày càng mạnh thêm; nếu không biết giữ gìn sẽ làm cho nó ngày càng mai mọt đi thì con người trở nên nhỏ nhen, ti tiện không khác gì loài cầm thú.

Từ đó, Mạnh Tử kết luận: bản chất con người là thiện nhưng con người hiện thực có thể là ác, đó là do xã hội rối loạn, luân thường đạo lý bị đảo lộn. Cho nên, để thiết lập quốc gia thái bình thịnh trị thì phải trả lại cho con người tính thiện bằng đường lối chính trị lấy nhân nghĩa làm gốc.

  • Quan điểm về chính trị xã hội

Trong quan điểm về chính trị xã hội, Mạnh Tử có nhiều tiến bộ đặc biệt là tư tưởng của ông về dân quyền, tức đề cao vai trò của quần chúng nhân dân. Ông cho rằng trong một xã hội thì quý nhất là dân rồi mới đến vua, đến của cải xã tắc “dân vi quý, quân vi khinh, xã tắc thứ chi”. Với tinh thần ấy, Mạnh tử chủ trương xây dựng một chế độ bảo dân, dưỡng dân tức là phải chăm lo, bảo vệ nhân dân và ông yêu cầu người trị vì đất nước phải quan tâm đến dân, phải tạo cho dân có nhà cửa, ruộng vường, tài sản bởi vì họ “hàm sản mới hàm tâm”. Ông là người chủ trương khôi phục chế độ tĩnh điền để cấp đất cho dân. Ông khuyên các bậc vua chúa tiết kiệm chi tiêu, thu thuế của dân có chừng mực. Đó là những quan điểm hết sức mới mẽ và tiên bộ của ông khiến ông mạnh dạn đưa vào đường lối chính trị của trường phái Nho gia hàng loạt vấn đề mới mẽ toát lên tinh thần nhân bản theo đường lối lấy dân làm gốc.

 

Chương 2: VẬN DỤNG

             

              2.1/Nho giáo Việt Nam-lịch sử và đặc điểm:

 

Trong thập kỷ vừa qua, Nho giáo bỗng nổi lên như một trong những vấn đề có tính hấp dẫn đối với toàn thể nhân loại. Khổng tử không những trở lại vị trí được tôn kính nhất trong nền văn hóa rực rỡ và lâu đời của Trung Quốc, mà còn được coi như một trong những bộ mặt quang vinh nhất của toàn thể nhân loại.
Việt Nam là một nước từ lâu đời chịu ảnh hưởng của nền văn hóa Nho giáo. Nho giáo từ trên một ngàn năm được giới thống trị ở Việt Nam sử dụng như tư tưởng chủ đạo trong kiến trúc thượng tầng của xã hội. Trong suốt thời kỳ phong kiến ở Việt Nam toàn thể giới tri thức, dù khác nhau về quan điểm chính trị và văn hóa đều tự coi mình là những đệ tử của Nho giáo, đều lấy tiêu chuẩn đạo đức của Nho giáo làm phương châm suy nghĩa và hành động.

Ngày nay, nhiều cuộc hội thảo bàn về lịch sử và về vai trò của Nho giáo đều được liên tiếp tổ chức ở Trung Quốc , ở Nhật Bản, Triều Tiên, Singapore và ở Việt Nam. Trên phạm vi thế giới, ở nhiều nước như Mỹ, Anh, Nga, Pháp, cũng có rất nhiều cuộc hội thảo được tổ chức và rất nhiều sách báo được phát hành nhằm nghiên cứu về Khổng Tử và đánh giá lại vai trò của ông đối với quá trình phát triển chung của nhân loại, cả hôm nay và ngày mai.

Lịch sử Nho giáo ở Trung Quốc dài như thế và dân tộc Việt Nam đã bị thu hút vào văn minh văn hóa Trung Quốc cũng từ lâu đời. Nhưng hãy nhận thấy rằng, Nho giáo đã không thống trị tinh thần văn hóa Việt Nam dài như cái bề dài của lịch sử Việt Nam. Cái gốc của sự khác biệt giữa Nho giáo Việt Nam với Nho giáo Trung Quốc bắt đầu từ chỗ đó.

Suốt thời Hạ Thương và lâu sau hơn nữa, nước Văn Lang của tộc người Lạc Việt ở miền sông Hồng đã thành một thực tế lịch sử rồi. Ngay cả nhà Chu cũng chưa hề với tay tới đất nước của vua Hùng, của lạc hầu, lạc tướng, lạc dân . Nhà Tần khi đã thôn tính lục quốc thì có sai quân mom men xuống miền xa lạ cực nam tiếp giáp với Văn Lang, Âu Lạc, nhưng bị đánh bật ra ngay. Vậy thuở ấy làm gì ở nước ta có hơi hám Nho giáo tuy ở phương Bắc đức Khổng cùng môn đồ đã làm nhiệm vụ sáng lập Khổng giáo rồi.

Đến phiên nhà Hán được dựng lên ở Trung Nguyên, rồi Nam tiến, sáp nhập Nam Việt của họ Triệu, mà Nam Việt của họ Triệu thì đã đánh chiếm Âu Lạc rồi, thì từ đó bắt đầu thời kỳ gọi là Bắc thuộc của lịch sử dân tộc Việt Nam, không còn Văn Lang, Âu Lạc nữa, nước ta trở thành Giao Chỉ, Giao Châu, An Nam đô hộ phủ của Hán, Đường, Ngô… suốt thời gian dài quá ngàn năm. Đến thế kỷ thứ X sau Công nguyên mới dứt Nam Hán. Trong đoạn giữa và đoạn sau của thời kỳ Bắc thuộc, chắc đã có những nhà cai trị và có nhiều nhân sĩ Bắc phương lánh nạn, tránh loạn chạy xuống Châu Giao tìm nơi nương náu và sống bằng nghề dạy học, thì từ đó Nho giáo mới có những hạt giống đầu tiên ở sứ sở “nam man” này, cũng từ đó đã vào xứ ta những tư tưởng như Đạo giáo của Trung Quốc, như Phật giáo của Ấn độ, mấy giáo này lắm lúc trộn lẫn với Nho giáo mà thưởng dễ thâm nhập dân gian hơn là Nho giáo. Cần chú ý rằng, so với Phật và Đạo, thì, trong phạm vi thời Bắc thuộc, Nho giáo rất ít được đi vào các tầng lớp xã hội bản xứ, có lẻ bởi vì muốn học Nho thì cần phải biết chữ Hán, mà chữ hán thì khó đọc lắm, còn theo Phật, theo Đạo thì chỉ cần có cái lòng tin, mà tín ngưỡng dân gian không phải xa xăm gì lắm với Phật giáo, “quyền năng và phù phép” đạo giáo. Lý do chính cắt nghĩa được vì sao trải từ Tiền Hán đến Nam Hán, người Việt Nam rất ít thấm Nho giáo là ở chỗ Nho giáo dính liền với nhà cai trị, với kẻ cầm quyền ngoại bang. Thời kỳ dài Bắc thuộc đó ít có những người Việt học thành đạt tại Trường An; trái lại thì có rất đông nhà sư và phật tử tổ chức, tham gia các cuộc khởi nghĩa đánh đổ chính quyền đô hộ. Lịch sử ghi danh của chỉ một nhà khoa bảng Việt đỗ đạt ở Trường An mà giữ chức gác cổng thành nên bực tức về Nam hợp tác với Lý Bí khởi nghĩa.

Các triều đại đầu tiên của Việt Nam độc lập đều xa lạ với Nho giáo hay là không gần gũi với Nho giáo. Đã là đầu thiên niên kỷ thứ hai rồi. Ở các triều đình này, không phải nhà nho mà nhà sư (Phật hay Đạo) đóng vai trò chính. Phật giáo khi ấy là quốc giáo. Nhà Lý xuất xứ từ cửa Phật. Các vua Trần là người sáng lập Thiền Tông Việt Nam, Nho giáo chưa có thế lực lớn. Nhưng khi đã có một chính quyền phong kiến tập trung, ở bên cạnh Trung Quốc, thì sớm hay muộn, từ từ hay mau chóng, cũng chính thức du nhập bởi vì Nho giáo là một cách trị quốc đã tỏ ra hữu hiệu từ cả ngàn năm. Nó cũng là một cách để tu thân, tề gia, tạo được sự an bình trong xã hội. Cho nên từ triều Lý đã thấy nhà vua lập Văn Miếu thờ Khổng Tử và tiền hiền ở Thăng Long. Trong lúc Phật giáo còn là quốc giáo thì suốt Lý Trần thực lực của Nho giáo và nho gia ở triều đình và trong dân càng ngày càng phát triển như một tất yếu lịch sử Việt Nam.

Nho giáo đã chiếm lĩnh vai trò trong nhà nước Việt Nam độc lập, từ triều Lê (thế kỷ XV) sau khi tầng lớp nho sĩ dân tộc đã lập công lớn trong cuộc kháng chiến dài 20 năm đánh đuổi quân Minh xâm lược. Bình Ngô Đại Cáo của Nguyễn Trãi, Lê Lợi, về mặt văn hóa chính trị, có thể được xem là cái vương miện để trao cho Nho giáo Việt Nam.

Nho giáo thống lĩnh tư tưởng văn hóa Việt Nam từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 19, suốt hai triều đại Lê Nguyễn. Xét về mặt nguồn gốc lịch sử thì Nho giáo ở Việt Nam, cũng tựa như Nho giáo ở các nuớc Á Đông khác, là một nhánh Nho giáo mà gốc là nho giáo Trung Quốc. Có thể nhận thấy rằng Nho giáo (hay bất cứ giáo nào) du nhập một nước có văn hiến thì phải uốn mình theo văn hóa nước đó; vừa uốn mình theo, vừa đóng góp vào nhiều hay ít, cụ thể như thế nào tùy khả năng tiếp thu và sáng tạo của mỗi dân tộc. Tiếp thu mà không sáng tạo thì cả văn hóa và dân tộc đều sẽ mất. Việt Nam tiếp thu Nho giáo Bắc phương mà sáng tạo nho giáo của mình chứ không phải sao chép thuộc lòng Khổng Mạnh, Hán nho, Tống nho. Thời giờ ít, sáng tạo không nhiều, nhưng không phải không đặc sắc.

Đã xảy ra nhiều cuộc tranh chấp, tranh luận giữa các giáo, mà người tiến công thường nhất là Nho, nhưng Nho Việt Nam chan hòa chung sống với Phật, Đạo và tín ngưỡng tư tưởng dân gian thời cổ. Chưa thấy một chính quyền Nho giáo nào đàn áp mạnh quá Phật, Đạo, cũng chưa thấy thức giả nào công kích Nho giáo một cách gay gắt, trừ phi kẻ công kích lại là người Nho giáo (cực đoan). Sự chung sống chan hòa đó thuộc về bản chất các giáo đã kể, chớ không phải vì lẻ “đồng nguyên” mà lắm người tìm kiếm mất công.

Nếu phải kể hết những ý kiến của nho giáo Việt Nam vừa khác biệt với Nho giáo Trung Quốc, thì, trước nay biết bao nhiêu mà kể. Chỉ kể một số điều cơ bản mà thôi, những điều khác biệt cơ bản thuộc cái lõi “bất biến” của Nho giáo. Nhưng ở đây xin nói rằng, trong mọi sự biến chuyển, điều chỉnh, làm giàu, qua tất cả các cái biến đó, tất cả những cái bất biến, có những cái chung nhất của Nho giáo mà cánh nho nào, ở đâu, lúc nào cũng phải công nhận, không công nhận thì không phải là nho nữa. Cái bất biến, cái lõi, cái chung cơ bản đó là Cương Thường và với Cương Thường là: bát điều mục, cửu trù, chánh danh, tùy thời, nhân trị, quân tử và tiểu nhân. Nhà nho gọi là chân lý vĩnh cửu, cũng gọi là đạo, “thiên địa chi thường hình, cổ kim chi thông nghị”, “thiên địa bất biến, đạo diệt bất biến”. Đó là loại mắt kính mà tất cả hay là hầu hết các nhà nho bất kỳ thời nào, bất kỳ nơi nào, đều phải mang vào để nhìn mọi hiện thực, để xét mọi sự việc.

Vậy thì Nho Việt Nam có gì cốt lõi, có gì là cơ bản mà phân biệt với các loại Nho tôi vừa trình bày?

– Cái phân biệt thuộc về cốt lõi đó là Nho chánh thống của Trung Quốc dạy: quân thần cang, mối quan hệ giữa vua và tôi làm đầu, lấy cang ấy làm cang số một, còn Nho Việt Nam, theo truyền thống, lấy mối quan hệ giữa nước với dân làm đầu, làm cang số 1 trong tam cang. Nho giáo và không thánh hiền Nho giáo nào dạy chủ nghĩa yêu nước cả; còn Nho giáo Việt Nam khác hẳn, nó thừa hưởng cái truyền thống đã có từ thời nước Văn Lang, từ thời vua Hùng!

– Ngũ thường của Nho giáo Việt Nam khác với Nho giáo gốc, người Việt Nam đưa chữ nghĩa lên hàng đầu và đặt thêm chữ đại ở trước, thành đại nghĩa, đại nghĩa là cứu nước. Chưa kể rằng trí giả và nhân dân Việt Nam tuy rất trung lễ mà đề cao chữ dũng, hơn hết nhân nghĩa trí dũng là ở đầu lưỡi và ở trong tâm của người Việt Nam.

– Trong bát điều mục của Nho giáo gốc, Nho giáo Việt Nam không biết từ khi nào đã tháo gỡ khái niệm “bình thiên hạ” đi rồi, chỉ để lại thành ý, chính tâm, tu thân, tề gia mà thôi.

Và còn vô số những điểm khác nữa như Nho giáo gốc tuyên truyền cho thiên mạng, còn Nho giáo Việt Nam thì dạy sở cậy vào nhân lực, nhân định thắng thiên, v.v.

2.2/ Ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của Nho giáo đối với xã hội Việt Nam.

 

           Sự phát triển của Nho giáo Việt Nam không tách rời những yêu cầu xã hội như trên đã nói, cho nên trong buổi thịnh tự nhất, nó không khỏi có một số tác dụng tích cực.

           Trước hết là cương vị độc tôn, Nho giáo đã có thêm nhiều sức mạnh và uy thế tóp phần củng cố và phát triển chế độ quân chủ và những kinh nghiệm mẫu mực cho việc chấn chỉnh và mở rộng nhà nước phong kiến tập quyền theo một quy mô hoàn chỉnh có đầy đủ những thể chế và điều phạm. Mà ở thế kỷ XV, các xu thế phát triển đó đã và đang giữ vai trò thúc đẩy sự phát triển của xã hội Việt Nam trên các bình diện sản xuất và củng cố quốc phòng.

            Như đã biết, quá trình đi lên của Nho giáo Việt Nam không tách rời yêu cầu phát triển nền kinh tế tiểu nông gia trưởng dựa trên quyền sở hữu của giai cấp địa chủ của nhà nước và của một bộ phận nông dân trực tiếp tự canh về ruộng đất. Vì thế cho nên khi chiếm được vị trí chủ đạo trên vòm trời tư tưởng của chế độ phong kiến, Nho giáo càng có điều kiện xúc tiến sự phát triển này. Nó làm cho sản xuất nông nghiệp và trao đổi hàng hoá được đẩy mạnh hơn trước.            

Đồng thời Nho giáo đem lại một bước tiến khá căn bản trong lĩnh vực văn hoá tinh thần của xã hội phong kiến nước ta từ thế kỷ XV, trước hết nó làm cho nền giáo dục phát triển hết sức mạnh mẽ nhất là dưới triều Lê Thánh Tông. Nền giáo dục ấy cùng với chế độ thi cử đã đào tạo ra một đội ngũ tri thức đông đảo chưa từng thâý trong lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam. Do đó khoa học và văn học nghệ thuật phát triển.           

 Hơn nữa sự thịnh trị của Nho giáo từ thế kỷ XV cũng là một hiện tượng góp phần thúc đẩy lịch sử tư tưởng nước ta tiến lên một bước mới. Là một học thuyết tích cực nhập thể, nó cổ vũ và khuyến khích mọi người đi sâu vào tìm hiểu những quan hệ xã hội, những vấn đề của thực tiễn chính trị, pháp luật và đạo đức. Do đó, nhận thức lý luận của dân tộc ta về các vấn đề ấy cũng được nâng cao hơn. Dựa vào lịch sử của Nho giáo, nhà vua và các nho sĩ giải thích các vấn đề ấy có lập luận và có lý lẽ đầy đủ hơn.

Nhưng Nho giáo Việt Nam dù có lý do để tồn tại và phát triển thì cũng vẫn gắn liền với giai cấp phong kiến địa chủ trong nước và là công cụ thống trị và tư tưởng của giai cấp đó. Mà giai cấp địa chủ đó từ thế kỷ XV trở về trước tuy có một vai trò nhất định nhưng vẫn là một giai cấp bóc lột đối với nhân dân. Và bất cứ một giai cấp bóc lột nào ngay cả khi đang lên cũng mang theo những vết bùn nhơ và bàn tay vấy máu của những người lao động.

Cho nên Nho giáo với tư cách là vũ khí của giai cấp phong kiến Việt Nam dù cho có không ít tích cực thì tác dụng tích cực đó cũng còn rất hạn chế. Thực ra ngay ở thời kỳ thịnh trị của nó, Nho giáo cũng đã có những mặt tiêu cực nghiêm trọng và chứa đựng khả năng suy yếu sau này của nó.

Nho giáo ở Việt Nam khi chiếm ở vị trí độc tôn thì đã làm cho chủ nghĩa giáo điều và bệnh khuôn sáo phát triển mạnh trong lĩnh vực tư tưởng và trong địa hạt giáo dục khoa học. Các quan lại, sĩ phu, đều lấy thánh kinh, hiền truyện của Nho giáo làm khuôn vàng thước ngọc cho mọi người suy nghĩ và hành động của mình, lấy cái xã hội thời Nghiêu Thuấn làm khuôn mẫu cho mọi tình trạng xã hội; lấy những sự tích và điều phạm trong kinh, thư, kinh xuân thu làm tiêu chuẩn để bình giá mọi sự việc.

Bệnh giáo điều và khuôn sáo này đã ăn sâu vào trong lĩnh vực khoa học và nghệ thuật nhất là trong văn học và sử học khiến cho sự sáng tạo trong các lĩnh vực này bị dập vào những cái khuôn sẵn có. Đó là một tật bệnh đã được rèn đúc ngay từ khi người nho sĩ phải mài dũa văn chương để tiến vào con đường cử nghiệp.

Sự thịnh trị của Nho giáo còn khuyến khích mọi người nhất là các phần tử tri thức đi sâu vào cải tạo “tu tề trị bình” vào việc học hành, thi đỗ, dương danh thiên hạ. Vì vậy mà trong thực tế, Nho giáo đã làm cho những người gia nhập tầng lớp Nho sĩ này xa rời sinh hoạt kinh tế và lĩnh vực sản xuất xã hội, nó chỉ biết đề cao đạo tư thân và đạo tự nước chứ không hề đếm xỉa đến các tri thức vè khoa học tự nhiên cũng như về các ngành sản xuất và lưu thông. Tính chất tiêu cực ấy của Nho giáo càng về sau càng gây tác hại không nhỏ trong việc phát triển lực lượng sản xuất của xã hội.

Khi đã chiếm được địa vị thống trị trên vũ đài tư tưởng, Nho giáo Việt Nam không tiếp tục đi sâu vào khám phá những vấn đề bản chất của đời sống và của vũ trụ, vì mối quan hệ giữa tinh thần và thể xác. Nó chỉ chú trọng đến những quan hệ chính trị và đạo đức thực tế. Cho nên khi xã hội phong kiến rối loạn, vấn đề số phận và yêu cầu giải phóng con người được đặt ra thì Nho giáo trở thành bất lực. Nó không giải đáp được vấn đề ấy vì nó đã sớm bỏ con đường phát triển tư duy trừu tượng.

Hơn nữa, một khi Nho giáo chiếm vị trí độc tôn thì lễ chế của nó đặc biệt phát triển mạnh. Khi đó nó bắt đầu đè nặng lên con người và bóp nghẹt nếp sống giản dị, những quan hệ xã hội trong sáng, những tình cảm tự nhiên và chân thực của suy sụp cùng với xã hội phong kiến thì nó trở nên phản động, cổ hủ và lạc hậu.

Do đó,bên cạnh những ảnh hưởng tích cực, Nho giáo cũng đem lại không ít tác động tiêu cực mà cho đến nay nó vẫn còn là nhân tố kìm hãm sự phát triển văn hoá tại các vùng nông thôn Việt Nam.

Chiến tranh thế giới lần thứ nhất hạ màn thì một ngôi sao mới bắt đầu mọc lên ở chân trời Việt Nam. Nguyễn Ái Quốc xuất hiện, phát tích từ một gia đình Nho giáo khoa bảng, từ một tỉnh Nho học truyền thống. Với Nguyễn Ái Quốc, chủ nghĩa Mác-Lênin du nhập Việt Nam, phát triển và thành công, lạ thay và đẹp thay, không phải bằng sự xung đột với Nho giáo mà bằng sự vượt qua và giữ lại, nói theo cách phương Tây, là bằng một phủ định biện chứng các khối lượng khổng lồ những tri thức truyền thống tích tụ bao đời, trong đó Nho giáo là bộ phận quan trọng hàng đầu. Suốt thời đại Hồ Chí Minh, trên nước Việt Nam, tất nhiên có nhiều cuộc phê bình Nho giáo, đã thêm rõ phần tiêu cực phải bỏ đi và phần tích cực cần trọng dụng, nhưng ở đây chưa hề xảy ra một cuộc vận động nào bài Nho, đả Khổng cả.

Trong vấn đề kế thừa văn hoá truyền thống (mà cốt lõi là tư tưởng Nho học) một lần nữa, Hồ Chí Minh lại nêu cho dân tộc mình một tấm gương sáng chói về quan niệm lịch sử, về cách đánh giá người xưa. Với tư tưởng trọng nam khinh nữ, tư tưởng coi khinh lao động chân tay, bệnh danh lợi địa vị… phải triệt để phê phán. Song phê phán triệt để không có nghĩa là phủ định sạch trơn. Phục cổ mù quáng là sai lầm và tội lỗi. Song, phủ định sạch trơn cũng là một thái độ không khoa học, và vì thế, không cách mạng. Nghiên cứu thái độ của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh đối với Nho giáo, ta thấy ba cái mốc thời gian đáng chú ý:

– Một là ở tuổi 30, không lâu sau bước ngoặt lịch sử tư tưởng của Người, khi người thanh niên sôi sục bầu nhiệt huyết yêu nước thương nòi vừa tiếp thu được ánh sáng tư tưởng Lênin và trở thành người cộng sản Việt Nam đầu tiên, trong bài L’Indochine đăng trên tạp chí La Revue Communiste, Nguyễn Ái Quốc đã nhắc đến tư tưởng của Khổng Khâu về “thế giới đại đồng” và gọi nhà tư tưởng ấy là “ông Khổng Tử vĩ đại” (Le grand Confucius).

– Hai là trong thập kỷ 40, khi được hỏi về chính kiến của mình, Nguyễn Ái Quốc đã làm một sự so sánh vắn tắt: “Học thuyết của Khổng Tử có ưu điểm của nó là sự tu dưỡng đạo đức cá nhân. Tôn giáo Jésus có ưu điểm của nó là lòng nhân ái cao cả. Chủ nghĩa Marx có ưu điểm của nó là phương pháp làm việc biện chứng. Chủ nghĩa Tôn Dật Tiên có ưu điểm của nó là chính sách của nó thích hợp với điều kiện nước ta” và kết luận: “Khổng Tử, Jésus, Marx, Tôn Dật Tiên chẳng có những điểm chung đó sao? Họ đều muốn mưu hạnh phúc cho loài người, mưu phúc lợi cho xã hội. Nếu hôm nay họ còn sống trên đời này, nếu họ họp lại một chỗ, tôi tin rằng họ nhất định chung sống với nhau rất hoàn mỹ như những người bạn thân thiết. Tôi cố gắng làm người học trò nhỏ của các vị ấy”.

Ba là  ngày 19-5-1965, trên cương vị Chủ tịch Đảng và Chủ tịch nước, Hồ Chí Minh trong cuộc thăm chính thức nước CHND Trung Hoa (bấy giờ đang rục rịch “phê Lâm phê Khổng” và “đại cách mạng văn hóa” đã yêu cầu bố trí cho Người đi thăm Khổng Miếu và đã để lại một bài thơ tứ tuyệt rất hay, bài Phỏng Khúc Phụ.
          

 Những điều nói trên đều thể hiện một thái độ nhất quán của Nguyễn Ái Quốc- Hồ Chí Minh đối với Khổng Tử và Nho giáo, thái độ ấy đã được Người nêu rõ trong bài nói tại Hội nghị huấn luyện toàn quốc lần thứ nhất 1950: “Tuy Khổng Tử là phong kiến và tuy trong học thuyết của Khổng Tử có nhiều điều không đúng song những điều hay trong đó thì chúng ta nên học”. Trong các trước tác suốt 60 năm hoạt động cách mạng phong phú và sôi nổi của mình, Hồ Chí Minh đã hàng trăm lần vận dụng các mệnh đề tư tưởng Nho gia và đặc biệt trong lời kết thúc buổi ra mắt của Đảng Lao Động Việt Nam năm 1951, Người đã dùng ba mệnh đề bất hủ của Nho giáo nói về tiêu chuẩn của người quân tử là “Giàu sang không thể quyến rũ, Nghèo khó không thể chuyển lay, Uy lực không thể khuất phục” để khái quát phẩm chất của người cộng sản Việt Nam (Chính Người là kết tinh đẹp đẽ nhất, trong sáng nhất của phẩm chất ấy).

Trong thời đại nền kinh tế phát triển theo cơ chế thị trường, mở cửa giao lưu hợp tác quốc tế, nếu nhận thức đúng đắn về những mặt tích cực của Nho giáo sẽ là một yếu tố hết sức có ích cho sự phát triển đi lên của đất nước.

 

2.3/ Vậy nên đánh giá Nho giáo như thế nào cho đúng đắn?

Vai trò đóng góp tích cực của Khổng Tử là rất to lớn trong lịch sử phát triển của nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam, và những đóng góp nhất định của ông đối với thế giới ngày nay. Tháng giêng 1988 ở Paris, những người được trao giải Nobel đã tuyên bố : “Nếu loài người muốn sống trong hòa bình và thịnh vượng trong thế kỷ XXI thì họ phải quay lại 2.500 năm trước và tìm kiếm đến sự thông tuệ của Khổng Tử”.

Thế kỷ XXI sẽ tiến bộ, không chỉ biết có Khổng Tử mà còn khai thác và phát huy những thành tựu vĩ đại của nhân loại từ xưa đến nay, trong đó Khổng Tử chỉ là một đóng góp. Thế kỷ XXI, với những phát minh còn kỳ diệu hơn ngày nay rất nhiều, với đầu óc sáng suốt và nhân đạo hơn, tự nó biết đẩy lui vào quá khứ những sự kiện đáng buồn trong quan hệ giữa người với người, những xung đột về sắc tộc và tôn giáo, những mâu thuẫn và phát triển xã hội và môi trường sinh thái, và sẽ mở ra một kỷ nguyên mới, nhân loại thực sự tiến bộ và văn minh, một nhân loại đi từ quá khứ đến tương lai chứ không phải ngược lại.

Chúng ta cũng không thể đồng tình với quan điểm coi Nho giáo là nhân tố quyết định sự thành công của một số nước châu Á trên con đường phát triển kỳ diệu của đất nước họ qua mấy thập kỷ gần đây. Nếu quả như thế thì sẽ giải thích như thế nào về sự trì trệ của những nước này qua hàng chục thế kỷ với sự chi phối của Nho giáo? Nếu Nho giáo đã từng là nhân tố tích cực trong sự nghiệp công nghiệp hóa và hiện đại hóa gần đây của các nước theo Nho giáo, thì Nho giáo có chịu trách nhiệm gì không trước sự khủng hoảng kinh tế đang diễn ra gần đây? Chúng tôi nghĩ rằng ở những nước nói trên, cần đề cập tới những vấn đề Nho giáo với một quan điểm lịch sử cụ thể. Không thể có một thứ Nho giáo thuần túy và bất biến từ Khổng Tử đến ngày nay. Nho giáo đã có sự biến đổi cả về nội dung và hình thức qua các giai đoạn lịch sử và ở nhiều nước khác nhau.

 

2.4/Vấn đề khai thác , vận dụng Nho giáo ở Việt Nam

Nhiều học giả ở những nước như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore và Trung Quốc đã nói rất nhiều về vai trò tích cực của Nho giáo đối với sự phát triển cực kỳ nhanh chóng của đất nước họ trong những thập kỷ vừa qua.

Việt Nam cũng như những nước nói trên từ lâu nay chịu ảnh hưởng của Nho giáo. Nếu những nước ấy khai thác được những nhân tố tích cực của Nho giáo, thì ở Việt Nam chẳng lẽ lại không làm được những điều mà họ đã làm hay sao?

Tuy nhiên, chúng ta không thể chỉ bắt chước những nước ấy mà phải khai thác Nho giáo với tinh thần chủ động và sáng tạo, thích hợp với tình hình Việt Nam. Việt Nam cần học những kinh nghiệm của những nước ấy nhưng cần phải có sự độc lập suy nghĩ để trên những vấn đề của mình, vừa tiếp thu những bài học quý báu, vừa nhất thiết gạt bỏ những kinh nghiệm không thể chấp nhận được ở Việt Nam.

Những nước nói trên đã biết khai thác học thuyết Nho giáo nhằm củng cố trật tự gia đình và xã hội. Họ đã đạo đức hóa những quan hệ cố hữu giữa chủ đất và nông dân, giữa chủ xí nghiệp và công nhân, giữa Nhà nước và nhân dân.

Bài học rút ra ở đây là không phải bất cứ truyền thống nào, bất cứ di sản văn hóa nào cũng được đánh giá như nhau và xử lý như nhau ở những hoàn cảnh khác nhau và tầng lớp khác nhau. Từ truyền thống sang hiện đại là một quá trình vừa liên tục, vừa dứt đoạn. Cái hiện đại không xóa sạch cái truyền thống, và cái truyền thống chỉ có lý do tồn tại khi nó được sàng lọc và kiểm nghiệm thông qua cái hiện đại.

Vì những lẽ trên, chúng ta nên căn cứ vào nhu cầu hiện đại hóa đất nước, xuất phát lợi ích của giai cấp công nhân lao động Việt Nam, mà đặt ra vấn đề cụ thể : Khai thác những gì và gạt bỏ những gì từ di sản Nho giáo ở Việt Nam?

 

2.4.1/Về mối quan hệ  giữa Nho giáo và kinh tế

Nền kinh tế Xã Hội Chủ Nghĩa mà ta xây dựng hoàn toàn khác nền kinh tế theo Nho giáo. Đó là nền sản xuất công nông nghiệp hiện đại, nền sản xụất lớn, dựa vào lao động có kỹ thuật và theo kế hoạch. Để phát triển nền sản xuất như vậy chúng ta đã chuẩn bị về quan hệ sản xuất, về cơ sở vật chất, đào tạo đội ngũ khoa học kỹ thuật, công nhân lành nghề, chủ trương nền giáo dục hướng nghiệp… Rõ ràng tất cả đều theo đúng các nguyên lý của chủ nghĩa Mác – Lênin, các quy luật xây dựng chủ nghĩa xã hội, các kinh nghiệm của các nước xã hội chủ nghĩa khác. Nho giáo không len vào đường lối, chủ trương như vậy. Công việc xây dựng kinh tế xã hội chủ nghĩa của ta gặp nhiều khó khăn, khó khăn do hoàn cảnh chiến tranh, do thực tế nghèo nàn, lạc hậu, do thiếu hiểu biết thực tế, thiếu kinh nghiệm tổ chức, quản lý… Mà điều cũng đáng chú ý là khi thực hiện nhiều chủ trương có nội dung cách mạng, xã hội chủ nghĩa thực sự mà kết quả thì lại giống như trở lại thời xưa. Tình hình như vậy ở nông thôn nhiều khi khá rõ.

Trong nông nghiệp, chúng ta đã thực hiện sở hữu nhà nước và tập thể xây dựng hợp tác xã nông nghiệp, từ quy mô thôn nâng lên quy mô xã. Gặp khó khăn trong sản xuất và để thực hiện quyền làm chủ tập thể của quần chúng, nâng cao tính chủ động sáng tạo, kích thích hứng thú sản xuất, tạo điều kiện sử dụng hợp lý sức lao động trong gia đình, chúng ta để hợp tác xã khoán sản phẩm cho các hộ nông nghiệp. Ở làng xã mà nhìn việc đó giống như việc chia cày công điền ngày xưa.

Chúng ta đào tạo đội ngũ khoa học kỹ thuật đông đảo. Nhưng trong điều kiện kinh tế phát triển còn thấp, không có đủ cơ sở để sử dụng thì kỹ sư không phải là người hành nghề mà thành cán bộ, sống bằng bằng cấp và danh vị.

Ta theo chế độ xã hội chủ nghĩa. Trả lương theo lao động nhưng với chính sách bao cấp thì cũng giống phân phối theo phận vị. Và người có vị, có chức vụ có nhiều quyền lợi được Nhà nước đảm bảo chắc chắn làm nảy nở tâm lý kiếm bằng cấp, vào biên chế, giành chức vị.

Vài hiện tượng vừa kể là giống xưa chứ không phải đồng nhất với xưa. Ta không định làm như thế có khi vì khó khăn khách quan mà thành ra như thế có khi vì khó khăn khách quan mà thành ra như thế nhưng điều quan trọng là nhiều cái giống nhau như vậy gây ra quang cảnh chung giống xưa, cái này gọi cái kia. Con đường cũ tái hiện, tâm lý cũ tái sinh, những kinh nghiệm sống trước đây lại được vận dụng, có khi là vận dụng để đối phó với nhà nước xã hội chủ nghĩa (dựa vào tình họ hàng, quê hương, nâng đỡ, bao che, coi tài sản nhà nước là của cha chung…) Thanh niên và các bậc phụ huynh lại toan tính con đường chắc chân: Học cho có bằng cấp, vào biên chế, sống dựa vào nhà nước kiếm lộc, kiếm bổng. Chuẩn bị vào đời bằng trau dồi “tư cách (đánh giá về đạo đức, vốn hoạt động chính trị) và bằng bằng cấp chứ không phải bằng nghề nghiệp tự lập. Ngoài cách đó cũng lại có chuyện làm giàu trái pháp luật, cũng hưởng thụ lén lút, cũng tìm chỗ dựa dẫm để che giấu.

Nên giải thích bằng nền sản xuất nhỏ hay nền sản xuất nhỏ chịu ảnh hưởng Nho giáo, tổ chức theo cách Nho giáo? Nói cách khác là nên chú ý đến cơ sở kinh tế hay cùng với cơ sở kinh tế là tổ chức xã hội, ý thức tâm lý xã hội, gắn bó chặt chẽ với nhau một cách tất yếu lịch sử? Nên nhìn cái phổ biến hay cái đặc thù ở đây?

Ta thường hiểu Nho giáo đơn giản, phiến diện, sách vở, coi nó chỉ là ngoại lai, theo quân xâm lược phương Bắc vào, phục vụ cho chế độ phong kiến… dường như nó là công cụ xâm lược, là chỉ có sức hấp dẫn – những giai cấp thống trị cũ mà không thấy Nho giáo rất thích hợp với cuộc sống hẹp, tự nhiên, đóng kín gia đình, họ hàng, làng xã rất thích họp với nông thôn với nền sản xuất của hộ tiểu nông. Một cuộc sống có trên, có dưới, có tình anh em bà con, láng giềng, cô bác kiểu gia đình êm ấm, từ trong nhà ra đến làng, đến nước; một cuộc sống thái bình ổn định, an cư lạc nghiệp vốn rất hợp với lòng mong mỏi của nông dân. Không phải quân xâm lược phương Bắc đã áp đặt được Nho giáo cho ta, mà chính các triều đại Lý, Trần, Lê sau khi đánh đuổi quân xâm lược đã lựa chọn Nho giáo để làm công cụ bảo vệ nhà nước thống nhất và cơ chế làng xã họ hàng bên dưới là những tổ chức cần thiết và thích hợp với nhu cầu sản xuất, sống và bảo vệ độc lập lúc đó. Yêu nước, thương dân không phải là xa lạ đối với nhà nho. Xã hội chủ nghĩa cũng được các nhà nho thích thú, hoan nghênh vì rất giống lý tưởng Đại đồng của thánh hiền. Chỉ có những điểm đặc trưng cho đời sống công nghiệp hiện đại tức là thành phố chứ không phải nông thôn, công nghiệp chứ không phải nông nghiệp, khoa học kĩ thuật chứ không phải đạo lý, cá nhân – công dân trong xã hội chứ không phải con em trong làng nước, luật pháp chứ không phải tình nghĩa mới không dung hòa được với Nho giáo.

Phát sinh vấn đề là từ chỗ khi ta bắt đầu xây dựng kinh tế xã hội chủ nghĩa, chúng ta phải tiếp nhận một tổ chức kinh tế – xã hội của những hộ tiểu nông, những làng xã với số ít đô thị chưa có công nghiệp phát triển với cả tâm lý xã hội tương ứng với tình hình phổ biến là nông thôn như vậy. Ở nông thôn có sẵn cơ chế gia đình – họ hàng – làng xã nên Nho giáo dễ có ảnh hưởng sâu. Thực dân Pháp tuy có gạt bỏ Nho giáo nhưng cũng chỉ là ở thành phố, trường học, công sở xí nghiệp, lề lối hành chính, ít đụng chạm đến nông thôn. Từ Cách mạng tháng Tám tuy bản thân cuộc cách mạng và cả nhiều công cuộc cải tạo và xây đựng mà tiến hành sau đó, nhưng ta không chú ý cái nguồn gốc Nho giáo. Khi tiến hành tổ chức lại ta không có ý thức tránh hội tụ những điều kiện làm cái cũ tái sinh.

Nhân dân ta thích chủ nghĩa cộng sản, yêu mến và biết ơn Đảng, tin tưởng ở Đảng, thích nói “khoa học”, “hiện đại” nhưng không vì thế mà thấy cần phải có nghề nghiệp, tinh thông nghề nghiệp. Rất nhiều người vẫn mong được nhàn nhã, quý sự thanh bần, tự hào về đạo đức, sống bị động, chờ đợi ở Nhà nước. Những chủ trương cải tạo tư sản được hưởng ứng rộng rãi nhiều trường hợp là do tâm lý ghét giầu, ghét buôn bán, để chống tư bản mà cũng khó nhập cuộc với nền sản xuất công nghiệp xã hội chủ nghĩa. Ta mở rất nhiều trường học, rất quan tâm xây dựng con người mới nhưng nhà trường và Đoàn thanh nhìn chung chưa chú ý rèn luyện thanh niên khắc phục đúng những cách suy nghĩ, thói quen, tâm lý của xã hội cũ để chuẩn bị cho việc xây dựng kinh tế xã hội chủ nghĩa, sống trong xã hội xã hội chủ nghĩa. Ở đây có vấn đề nhận diện ảnh hưởng Nho giáo. Nếu như trước đây, trong cuộc sống phổ biến có tính nông thôn, Nho giáo ảnh hưởng không chỉ đến các tầng lớp thống trị mà cả đến trí thức, nông dân thì ngày nay, cuộc sồng căn bản vẫn còn là nông thôn, cũng không chỉ nông dân mà cả trí thức, cán hộ, đảng viên, nếu không ý thức đầy đủ rằng ta đi từ Nho giáo mà đến chủ nghĩa Mác, rằng nền kinh tế của ta không chỉ là sản xuất nhỏ mà còn là trải qua nhiều thế kỷ nhào nặn theo mô hình Nho giáo làm nên nét đặc thù của ta, và có thể là của một số nước Đông Á- thì cũng không dễ nhận diện ra. Trong bước phát triển kinh tế xã hội chủ nghĩa, những quan điểm coi nghĩa trọng hơn lợi, đức trọng hơn tài, giáo hóa hơn Hình Chín, Tình nghĩa hơn lẽ phải mới dẫn đến chủ nghĩa tình cảm, chủ nghĩa gia đình; không đặt vấn đề kinh tế theo góc độ kinh tế, giải quyết theo cách kinh tế, gây ra tình trạng lùng nhùng. Những con người, ông già và thanh niên, giống như những nhà nho xưa trà lá, lề mề và hay nói suông, thiếu khả năng và quả quyết hành động thực tế, đầy thiện chí thương dân, yêu nước mà căng đầy ảo tưởng; theo ảo tưởng nên tính toán sai, đầy thiện chí nên tự tin, cố chấp không những gây ra lùng nhùng mà giẫy giụa trong lưới lùng nhùng. Đó là chỗ tai hại khó khắc phục nhất của ảnh hưởng Nho giáo đối với sự nghiệp phát triển kinh tế.

Nho giáo không phải là học thuyết kinh tế, không ra mặt đối lập với chủ nghĩa xã hội, không tác động trực tiếp vào công việc xây dựng kinh tế xã hội chủ nghĩa bằng những chủ trương kinh tế. Nhưng bằng những quan điểm về cách sống, bằng cách suy nghĩ, tính toán, bằng động cơ, tâm lý do nó để lại công việc đó bị sa lầy, bị làm mục rỗng, bị phá hoại. Quyết định vấn đề xây dựng kinh tế là tài nguyên, là vốn, là kĩ thuật, tổ chức quản lý, kinh doanh… chứ khôn phải là nhận thức, tâm lý… Tuy vậy nếu không giải quyết những vấn đề liên quan đến xã hội, đến con người như vậy thì xây dựng cũng dễ bị làm lạc hướng, lạc hướng về nẻo xưa. Sự định hướng củ những cái cũ, vô ý mà để trỗi dậy như vậy, đều chắc chán không thể làm hỏng con đường theo quy luật tất yếu la xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội, nhưng cũng gây ra nhiều bước quanh co, mất nhiều thời gia và sức lực.

Trước đây Nho giáo đã tồn tại lâu, có ảnh hưởng sâu sắc nên khó khăn do nó gây ra có thể là rất lớn nhưng không phải vô phương khắc phục.

Trong vùng Đông Á, Nhật Bản cũng chịu ảnh hưởng Nho giáo. Nếu không phải là đã có cách khắc phục nó thì Nhật Bản đã không duy tân thành công và có sư phát triển như ngày nay. Sát với thực tế ta hơn thực dân Pháp khi tiến hành khai thác thuộc địa cũng gặp trở ngại là Nho giáo. Để xây dựng đô thị, phát triển công thương nghiệp truyền bá văn hóa châu Âu, thực dân Pháp cũng đã tìm ra cách gạt sang một bên, cô lập, vô hiệu hóa ảnh hưởng của Nho giáo ở những điểm, những khu vực nhất định để xây dựng kinh tế hiện đại. Và cuối cùng thì cái hiện đại được tạo ra (đường giao thông, đô thị, công thương nghiệp), làm Nho giáo tiêu vong, tiêu vong ở phạm vi lớn toàn xã hội. Thực dân Pháp và Nhật Bản chỉ xây dựng kinh tế tư bản chủ nghĩa. Kinh tế tư bản chủ nghĩa và kinh tế xã hội chủ nghĩa tất nhiên khác nhau về bản chất nhưng lại giống nhau ở một chỗ đều là kinh tế hiện đại. Kinh nghiệm khai thác thuộc địa của Pháp và duy tân của Nhật Bản tất nhiên là không thích hợp để xây dựng kinh tế của chủ nghĩa xã hội, nhưng ở một điểm chắc chắn là có ích cho ta ngày nay.

Đó là cách đối phó với ảnh hưởng của Nho giáo để hiện đại hóa kinh tế. Điều quan trọng là hiểu rõ để nhận diện đúng, là nắm vững cách cô lập, vô hiệu hóa ảnh hưởng Nho giáo, tránh hội tụ các điều kiện để nó thông qua thói quen suy nghĩ, tâm lý xã hội cũ làm bánh xe rơi xuống rãnh cũ. Nói cách khác đó cũng là giữ vững tính đô thị, tính công nghiệp, tính khoa học trong các cơ sở kinh tế xã hội chủ nghĩa. Với một cái đã có lâu đời như vậy tất nhiên cũng không thể thanh toán tất cả cùng một lúc nên cũng phải giải quyết vấn đề bỏ cái gì, tạm giữ cái gì, bỏ lúc nào, giữ đến lúc nào để việc vô hiệu hóa có hiệu quả. Nhận thức về vai trò Nho giáo và nhận diện ảnh hưởng của nó trong thực tê là điều hết sức quan trọng trong thời gian ban đầu đi lên xã hội chủ nghĩa. Nhưng chúng ta không nên bằng lòng với những nhận định sách vở mà nên có những kết luận xã hội học về thực tế ảnh hưởng đó ở nông thôn và thành thị, ở xí nghiệp, cơ quan, trường học, ở người già và người trẻ, ở dân thường, cán bộ, đảng viên, ở miền Nam và miền Bắc, ở một số tỉnh có ý nghĩa vùng văn hoá… thì mới có biện pháp giải quyết có hiệu quả.

2.4.2/ Về mối quan hệ giữa Nho giáo và xã hội

Nho giáo là một học thuyết xây dựng và đạo đức, vấn đề tu thân được đặt lên hàng đầu: “Từ thiên tử ở địa vị cao nhất cho đến người dân bình thường đều phải lấy việc tu thân làm gốc”. Nhiều nước châu Á đã có những kinh nghiệm rất đáng quý trong việc khai thác Nho giáo nhằm bảo đảm ổn định chính trị và xã hội, nhất là trong thời kỳ chuyển biến mạnh mẽ của đất nước. Các nước nói trên đã không chỉ đòi hỏi sự nỗ lực của bản thân mỗi người trong việc tu thân mà còn quy định trách nhiệm của gia đình, của trường học, của xã hội, của Nhà nước đối với việc này.

Chính vì thế mà ở những nước nói trên, nhất là trong mấy thập kỷ vừa qua, công nghiệp hóa và hiện đại hóa đã nhanh chóng đưa xã hội từ lạc hậu thành tiên tiến trong một hoàn cảnh tương đối ổn định về chính trị và xã hội. Các nước nói trên đã duy trì được những nét tốt đẹp của truyền thống, củng cố được mối quan hệ gắn bó giữa người và người trong gia đình và xã hội, trong xí nghiệp và đồng ruộng. Cố nhiên, chúng ta nên nghĩ rằng trong những quan hệ đạo đức không tránh khỏi nhiều điểm chưa hợp lý, chưa công bằng, chưa tiến bộ mà những nước nói trên nhất định sẽ cần giải quyết.

Nho giáo đòi hỏi con người trước hết phải có quan hệ đúng đắn trong các quan hệ xã hội. Trước hết, là 5 mối quan hệ gọi là Ngũ luân: Vua tôi, cha con, chồng vợ, anh em, bạn bè.

Những nước châu Á theo Nho giáo đã khai thác những quan điểm trong Ngũ luân để nâng cao tình cảm và trách nhiệm của mỗi con người đối với gia đình, đối với xí nghiệp, đối với nơi công tác, đối với tổ quốc và xã hội. Sự khai thác Nho giáo như thế đã có tác dụng lớn là nâng cao tình cảm và ý chí của mọi người trên cương vị và trách nhiệm cụ thể của mình.

Ở những nước châu Á theo Nho giáo, chúng ta thấy những đóng góp lớn đối với quá trình phát triển của đất nước. Gia đình đào tạo ra những người mà xã hội đòi hỏi. Gia đình nuôi dưỡng một cuộc sống tình cảm giữa các thành viên và giữa gia đình với xã hội. Các nước nói trên đã giữ lại mối quan hệ cổ truyền trong gia đình để ràng buộc con người vào trật tự xã hội. Nó đã củng cố thêm mối quan hệ tính chất giữa Nhà nước và công dân, giữa chủ và thợ. Người chủ vì lợi ích của bản thân đã nhân danh gia đình chăm lo đến lợi ích của công nhân, người công nhân cũng với tình cảm của gia đình, coi xí nghiệp như gia đình của mình, coi chủ xí nghiệp như chủ gia đình. Họ chăm lo đến lợi ích của xí nghiệp và lợi ích của họ phụ thuộc vào mức độ họ đóng góp với xí nghiệp. Truyền thống Nho giáo trong gia đình ở các nước nói trên có tác dụng tích cực trong việc ổn định và phát triển xã hội như thế.

Ở Việt Nam, cũng khai thác vai trò của gia đình trong sự nghiệp phát triển của đất nước và cũng có những quan điểm riêng về di sản Nho giáo trong gia đình.        

Hiện nay, nhiều sinh hoạt kiểu gia đình cũ đang được khôi phục lại. Mọi người quan tâm đến việc thờ cúng tổ tiên, chăm lo mồ mả, sửa sang nhà thờ họ, tìm lại gia phả, nhận lại anh em họ hàng gần xa. Tình hình này có xu hướng củng cố thêm quan hệ gia đình, tạo điều kiện khuyến khích mọi người phát huy nhân tố tích cực của gia đình trong lao động, học tập và trong sự nghiệp dân giàu nước mạnh. Mặt khác, cũng cần ngăn chặn tư tưởng gia đình chủ nghĩa, thái độ họ hàng bao che cho nhau, tạo nên tính chất bè phái giữa các dòng họ trong một xã hội, giữa lợi ích xã hội và lợi ích gia đình trong phạm vi cả nước.

Những tư tưởng trên của Nho giáo, ở một mặt nào đó có thể nói rằng, phù hợp với Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội của chúng ta. Chúng ta cũng coi “Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi nuôi dưỡng cả đời người, là môi trường quan trọng trong giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách”. Vì thế, Đảng ta đòi hỏi “Các chính sách của nhà nước phải chú ý tới xây dựng gia đình no ấm, hoà thuận, tiến bộ. Nâng cao ý thức về nghĩa vụ gia đình đối với mọi lớp người”(1). Với tính cách tế bào xã hội, vườn ươm các nhân tài của đất nước, nơi nuôi dưỡng những công dân mới cho tương lai, gia đình có vai trò quan trọng trong việc xây dựng thành công nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Sự tốt xấu của mỗi gia đình đều có ảnh hưởng tới sự ổn định của xã hội, tới sự chuyển đổi nền kinh tế từ kế hoạch hoá sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN mà chúng ta đang tiến hành. Tất nhiên, gia đình mới mà chúng ta xây dựng là một gia đình hòa thuận dựa trên cơ sở dân chủ: vợ chồng, cha con anh em tôn trọng lẫn nhau, cùng nhau bàn bạc và quyết định những vấn đề lớn của gia đình. Gia đình mới mà chúng ta xây dựng cũng đòi hỏi vợ chồng phải có lòng chung thuỷ, làm cha, mẹ phải có đức nhân từ, làm con phải có đức hiếu kính, làm anh em phải có sự thương yêu nhường nhịn. Hạt nhân của mỗi gia đình ấy chính là vợ và chồng.

Có thể thấy rằng, gia đình mới hiện nay, trước hết, cần phải là một gia đình vợ chồng sống chung thuỷ, tôn trọng lẫn nhau, bình đẳng với nhau về quyền lợi và trách nhiệm. Vợ chồng cùng nhau chia sẻ trách nhiệm giáo dục con cái, phụng dưỡng cha mẹ, ông bà.

Thứ hai, là một gia đình con cái biết hiếu kính với cha mẹ, ông bà bởi đức hiếu kính của người làm con để thờ cha mẹ cũng là cái gốc của đức nhân. Nói tới đức nhân là nói tới lòng yêu thương người. Cái gốc của yêu thương người trước hết chính là yêu thương cha mẹ mình, anh em của mình. Người mà không biết yêu thương cha mẹ có công sinh thành, dưỡng dục mình thì cũng không thể có được lòng yêu thương đồng chí, đồng bào mình. Vì vậy, chúng ta ngày nay cũng yêu cầu người làm con cần phải biết phụng dưỡng cha mẹ. Khi phụng dưỡng cha mẹ phải kính cẩn và có lễ phép. Chúng ta cũng kiên quyết phê phán những hành động ngược đãi cha mẹ già, không muốn làm nghĩa vụ phụng dưỡng cha mẹ già mà đùn đẩy cho xã hội hoặc con cái đun đẩy trách nhiệm chăm sóc cha mẹ cho nhau, hoặc có nuôi cha mẹ thì như nuôi vật cảnh mà thiếu sự kính trọng lễ phép. Đức hiếu ngày nay cũng đòi hỏi người làm con trong hành động và việc làm phải làm sao để cho cha mẹ có thể được tự hào với bà con lối xóm. Việc lười lao động, ham cờ bạc rượu chè chỉ biết đến của cải, lo liệu cho vợ con mà không nghĩ đến cha mẹ, không phải chỉ Nho giáo mà ngày nay chúng ta cũng cần lên án là hành vi bất hiếu.

Thứ ba, anh em trong gia đình phải biết bảo ban nhau, yêu thương nhau trên tinh thần em ngã chị nâng. Là người anh, người chị thì phải biết bao bọc che chở cho em, nhường nhịn em. Là người em phải biết kính trọng anh chị, nghe lời anh chị dạy bảo. Xã hội xưa cũng như nay không chấp nhận việc anh em chỉ biết yêu thương nhau qua đồng tiền, nhìn tình cảm anh em dưới lăng kính vật chất thuần tuý.

Như vậy, gia đình mới là một gia đình mà mỗi người đều có trách nhiệm và nghĩa vụ đối với danh phận của mình. Do đó, việc xây dựng gia đình mới cần dược gắn liền với việc giáo dục trách nhiệm và nghĩa vụ của mỗi người theo đúng danh phận của họ. Đó là cha phải ra cha, con phải ra con, anh phải ra anh, em phải ra em. Cần kiên quyết lên án những người cha không còn ra cha bởi lối sống ích kỷ, thực dụng đã để lại tấm gương xấu cho con cháu, cũng cần lên án và có biện pháp nghiêm khắc đối với những người con không còn ra con, chỉ biết tiền mà không biết tình, chỉ biết tới quyền lợi mà không biết tới nghĩa vụ khiến cho cha mẹ phải tủi hổ.

Nhưng những nhu cầu về quyền tự do của cá nhân và đời sống riêng tư, về ý thức dân chủ của con người đang trở thành những vấn đề mà chúng ta nên nghĩ rằng các nước theo Nho giáo cần vượt qua quan hệ Ngũ luân để giải quyết. Ở Việt Nam, sự nghiệp cách mạng đưa con người vượt ra khỏi phạm vi của gia đình để cùng lo lắng chung đến công việc của tổ quốc, với nhiều tình cảm rộng lớn đối với cả nhân loại bị áp bức. Qua hai cuộc kháng chiến , nhân dân Việt Nam đã đặt lợi ích của tổ quốc lên trên hết, sẵn sàng hy sinh cả tính mạng và hạnh phúc. Nhưng con người vẫn là mục tiêu cuối cùng của mọi hoạt động xã hội, của mỗi tập thể cũng như của mỗi cá nhân. Quan hệ giữa người và người ở Việt Nam không thể chỉ giới hạn trong Ngũ luân. Vấn đề của chúng ta là xây dựng mối quan hệ biện chứng giữa cá nhân và xã hội, cùng nhau vì sự phát triển chung của đất nước.

Việt Nam đã trải qua cuộc Cách mạng tháng Tám, cuộc cách mạng từ dưới lên, cuộc cách mạng lật đổ chính quyền thực dân và phong kiến. Nó trả lại cho nhân dân địa vị làm chủ đất nước, lên án sự áp bức bốc lột, khẳng định sự bình đẳng nam nữ, bước đầu thực hiện sự công bằng xã hội. Trong tình hình nói trên, Nho giáo cũng có nhiều điểm không phù hợp với xã hội mới.

Ngày nay, lý tưởng đạo đức của nhân dân Việt Nam là: Độc lập, tự do và chủ nghĩa xã hội.Thay cho Ngũ thường của Nho giáo là Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín, Hồ Chí Minh cũng nêu lên “Ngũ thường” ở Việt Nam là: Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng, Liêm.

 

Nhân: là thật thà thương yêu, hết lòng giúp đỡ đồng chí và đồng bào. Vì thế mà kiên quyết chống lại những người, những việc có hại đến Đảng, đến nhân dân. Vì thế mà sẵn lòng chịu cực khổ trước mọi người, hưởng hạnh phúc sau thiên hạ. Vì thề mà… không e cực khổ, không sợ oai quyền. Những người đã …. không e, không sợ gì thì việc gì phải họ đều làm được.

 

Nghĩa:  là ngay thẳng, không có tư tâm, không làm việc bậy, không có việc gì phải giấu Đảng. Ngoài lợi ích của Đảng, không có lợi ích riêng phải lo toan. Lúc Đảng giao cho việc, thì bất kỳ to nhỏ, đều ra sức làm cẩn thận. Thấy việc phải thì làm, thấy việc phải thì nói. không sợ người ta phê bình mình, mà phê bình người khác cũng luôn luôn đúng đắn.

 

Trí: Vì không có việc tư túi nó làm mù quáng, cho nên đầu óc trong sạch, sáng suốt. Dễ hiểu lý luận. Dễ tìm phương hướng. Biết xem người. Biết xét việc. Vì vậy, mà biết làm việc có lợi, trách việc có hại cho Đảng, biết vì Đảng mà cất nhắc người tốt, đề phòng người gian.

 

Dũng: là dũng cảm, gan góc, gặp việc phải có gan làm. Thấy khuyết điểm có gan sửa chữa. Cực khổ khó khăn, có gan chịu đựng. Có gan chống lại những sự vinh hoa, phú quý, không chính đáng. Nếu cần, thì  có gan hy sinh cả tính mệnh cho Đảng, cho Tổ quốc, không bao giờ rụt rè, nhút nhát.

 

Liêm: là không tham địa vị. Không tham tiền tài. Không tham sung sướng. Không ham người tâng bốc mình. Vì vậy mà quang minh chính đại, không bao giờ hủ hoá. Chỉ có một thứ ham là ham học, ham làm, ham tiến bộ. 

Hiện nay, những nước chủ động khai thác Nho giáo trong sự nghiệp phát triển của mình, chú trọng những điều sau đây nhằm hoàn thiện việc cai trị của bộ máy Nhà nước.

a. Phải đặc biệt mở mang việc học tập. Người quân tử (hay kẻ sĩ) những tầng lớp ưu tú trong xã hội, những người tham gia quản lý đất nước, trước hết phải là những người có học và học giỏi. Đây là đặc điểm quan trọng ở những nước theo Nho giáo và là một nhân tố đẩy mạnh sự phát triển nhanh chóng của những nước này.

b.Những người trong bộ máy Nhà nước nhất thiết phải là những người có đạo đức. Đây là điều kiện đầu tiên để cho dân yêu, dân tin, dân phục. Nho giáo coi những người làm quan mà hà hiếp dân và tham nhũng là những người độc ác. Để cho nhân dân đói rét, thí chính nhà vua cũng phải có tội. Điều này là một sức mạnh từ trong nhân dân để ngăn chặn và chấm dứt sự tham nhũng và suy thoái của những người trong bộ máy chính quyền.

c. Nho giáo đề cao việc cai trị nhân dân không chỉ bằng pháp luật mà trước hết phải bằng đạo đức, bằng nhân nghĩa, bằng lễ giáo (Đức trị, nhân trị, lễ trị). Tư tưởng này của Nho giáo có tính chất không tưởng và dễ bị xuyên tạc. Ngược lại những lời tuyên bố tốt đẹp “coi dân như con”, giới cầm quyền trước đây thường xử phạt dân dựa vào những “tiêu chuẩn đạo đức” được hiểu một cách tùy tiện hơn là dựa vào những luật lệ đã thành văn. Vì lẽ trên, ở những nước theo Nho giáo, giới cầm quyền thường xuất phát từ quyền lợi của giai cấp và tập đoàn mình để xử lý những việc chẳng ra “pháp trị” mà cũng chẳng ra “đức trị”.

Vấn đề đặt ra hôm nay cho chúng ta là có thể khai thác những gì từ Nho giáo trong quá trình kết hợp giữa đạo đức và pháp luật nhằm xây dựng một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và một nền đạo đức mới? Sự kết hợp đạo đức và pháp luật một cách hợp lý sẽ thúc đẩy sự nghiệp đổi mới hôm nay, vừa xây dựng những con người kiểu mới cho xã hội ngày mai.

Do đó, chúng ta cũng nên đặt ra nhiệm vụ tu thân lên hàng đầu, huy động mọi lực lượng gia đình, xã hội và cá nhân để đẩy mạnh việc tu thân, nhưng không phải tu theo kiểu đạo đức cũ mà tu thân với tinh thần đạo đức mới hôm nay. Chính vì thế mà nội dung tu thân trong xã hội Việt Nam không hoàn toàn sao chép nội dung tu thân trong kinh điển Nho giáo.

 

 

 

 

 

KẾT LUẬN

 

  1. Trước sự rối ren của xã hội trong thời kì Trung Hoa cổ, trung đại đã làm sản sinh ra các nhà tư tưởng lớn, hình thành nên các trường phái triết học khá hoàn chỉnh với những triết lý nhân sinh cao đẹp.
  2. Khổng Tử được xem là người sáng lập ra trường phái Nho giáo và những đóng góp tích cực của ông vẫn còn ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều nước trên thế giới hiện nay.
  3. Việt Nam tiếp thu Nho giáo trên cơ sở phát huy những mặt tích cực cũng như biết loại bỏ những mặt hạn chế, tuy không nhiều nhưng mang đậm bản sắc sáng tạo của con người Việt Nam.
  4. Tuy học thuyết Nho giáo còn nhiều hạn chế, mộc mạc đơn sơ trong biện chứng duy vật nhưng những đóng góp tích cực của nó cho nhiều nước trên thế giới cũng như cho chủ nghĩa duy vật biện chứng rất đáng trân trọng.

3 thoughts on “TƯ TƯỞNG CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC NHO GIÁO SỰ ẢNH HƯỞNG VÀ VẬN DỤNG NHO GIÁO Ở VIỆT NAM”

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s